เตือนภัยคนชอบกินลาบก้อย: รู้จักภาวะนิ่วในท่อน้ำดีจากพยาธิใบไม้ตับเรื้อรัง

เวลาตรวจคนไข้ที่มีอาการปวดท้องแน่นชายโครงขวา บางครั้งเรามักจะนึกถึงโรคกระเพาะหรือกรดไหลย้อนเป็นอันดับแรก แต่พอได้ซักประวัติลึกๆ และส่งตรวจอัลตราซาวนด์ช่องท้อง หลายคนต้องแปลกใจเมื่อพบว่าต้นตอของอาการปวดนั้นมาจากตับและท่อน้ำดี โดยเฉพาะในกลุ่มคนที่ชื่นชอบการทานอาหารพื้นบ้านประเภทปลาดิบๆ สุกๆ ดิบๆ จนทำให้เกิดการติดเชื้อพยาธิใบไม้ตับสะสมมาเป็นเวลานาน

พยาธิใบไม้ตับแอบเข้ามาอยู่ในร่างกายของเราได้อย่างไร

หลายคนอาจสงสัยว่าเจ้าพยาธิหน้าตาเล็กๆ ตัวนี้มันเข้าไปอยู่ในท่อน้ำดีของเราได้ยังไง จุดเริ่มต้นมักมาจากเมนูลาบปลา ก้อยปลา หรือปลาซิวปลาสร้อยดิบๆ ที่ยังไม่ผ่านความร้อน เมื่อเราทานเข้าไป ตัวอ่อนของพยาธิที่อยู่ในเนื้อปลาจะหลุดออกจากถุงหุ้มในลำไส้เล็ก แล้วเดินทางผ่านท่อน้ำดีขึ้นไปอาศัยและเติบโตอยู่ในตับ

ปัญหาไม่ได้อยู่ที่การติดเชื้อแค่ชั่วคราวแล้วหายไป แต่ปัญหาใหญ่คือพยาธิเหล่านี้สามารถมีชีวิตอยู่ในท่อน้ำดีของเราได้นานหลายปี และในขณะที่มันอาศัยอยู่ มันจะคอยกัดกิน เยื่อบุท่อน้ำดีจะเกิดการอักเสบเรื้อรัง เกิดแผลเป็น และหนาตัวขึ้นทีละน้อยโดยที่เราไม่รู้ตัวเลย

จุดเริ่มต้นของก้อนนิ่วที่หน้าตาไม่เหมือนนิ่วทั่วไป

เมื่อท่อน้ำดีเกิดการอักเสบเรื้อรังจากเจ้าพยาธิใบไม้ตับ ร่างกายจะพยายามซ่อมแซมตัวเอง แต่กระบวนการนี้กลับทำให้ท่อน้ำดีตีบแคบลง น้ำดีเริ่มไหลไม่สะดวก เกิดการตกตะกอนสะสมร่วมกับซากของพยาธิและเซลล์ที่หลุดลอกออกมา กลายเป็นก้อนนิ่วหน้าตาแปลกๆ ที่อุดตันอยู่ในท่อน้ำดี

ต่างจากนิ่วในถุงน้ำดีทั่วไปที่มักเกิดจากคอเลสเตอรอล แต่นิ่วจากพยาธิใบไม้ตับมักจะเป็นนิ่วสีน้ำตาลหรือก้อนตะกอนที่เกาะแน่นในท่อน้ำดีตับ ทำให้ระบบระบายน้ำดีรวนไปหมด และเป็นบ่อเกิดของอาการแทรกซ้อนตามมาอีกเพียบ

สัญญาณเตือนจากร่างกายที่บอกว่าท่อน้ำดีเริ่มมีปัญหา

ในช่วงแรกของการติดเชื้อพยาธิใบไม้ตับ เราแทบจะไม่รู้สึกผิดปกติอะไรเลย ตับยังทำงานได้ดี แต่พอเวลาผ่านไปหลายปีจนเกิดภาวะนิ่วในท่อน้ำดี ร่างกายจะเริ่มส่งสัญญาณเตือนผ่านอาการเหล่านี้

• ปวดแน่นชายโครงขวา: อาการปวดตื้อๆ หรือจุกแน่นบริเวณลิ้นปี่ไล่ไปจนถึงชายโครงด้านขวา บางครั้งปวดร้าวไปที่สะบักหลัง
• ตัวเหลืองตาเหลือง: เกิดจากก้อนนิ่วไปอุดกั้นทางเดินน้ำดี ทำให้น้ำดีไหลย้อนกลับเข้าสู่กระแสเลือด
• ไข้หนาวสั่น: มักเกิดร่วมกับการติดเชื้อแบคทีเรียซ้ำซ้อนในท่อน้ำดีอุดตัน ซึ่งเป็นภาวะที่อันตรายมาก
• เบื่ออาหารและน้ำหนักลด: ทานอาหารแล้วแน่นท้อง ท้องอืดง่ายเหมือนอาหารไม่ย่อย

เมื่อปล่อยทิ้งไว้ไม่รักษา โรคนี้พาไปเจออะไรบ้าง

การปล่อยให้มีพยาธิใบไม้ตับและนิ่วอุดตันเรื้อรัง ไม่ใช่แค่เรื่องปวดท้องธรรมดา แต่เนื้อเยื่อท่อน้ำดีที่ถูกทำลายซ้ำแล้วซ้ำเล่าจะเกิดการเปลี่ยนแปลงระดับเซลล์ กลายสภาพเป็นมะเร็งท่อน้ำดี ซึ่งเป็นโรคร้ายแรงที่พบได้บ่อยในภูมิภาคที่มีวัฒนธรรมการกินปลาดิบ

นอกจากนี้ยังอาจเกิดภาวะตับอักเสบอย่างรุนแรง ฝีในตับ หรือท่อน้ำดีติดเชื้อในกระแสเลือด ซึ่งต้องเข้ารับการรักษาในโรงพยาบาลทันทีเพราะอาจเป็นอันตรายถึงชีวิต

วิธีตรวจวินิจฉัยและรักษาของแพทย์

ถ้าวินิจฉัยว่ามีความเสี่ยง แพทย์จะมีวิธีตรวจยืนยันที่ชัดเจน เริ่มตั้งแต่การตรวจอัลตราซาวนด์ช่องท้อง การเจาะเลือดดูการทำงานของตับ หรือการตรวจเอกซเรย์คอมพิวเตอร์เพื่อดูขนาดและตำแหน่งของนิ่วในท่อน้ำดี

ในส่วนของการรักษา หากพบพยาธิใบไม้ตับแพทย์จะให้ยาถ่ายพยาธิเพื่อกำจัดตัวพยาธิออกไป ส่วนก้อนนิ่วในท่อน้ำดีปัจจุบันมีเทคโนโลยีการส่องกล้องทางเดินน้ำดีและท่อน้ำตับ (ERCP) ซึ่งช่วยหนีบนิ่วออกได้โดยไม่ต้องผ่าตัดใหญ่ เปิดแผลหน้าท้องเหมือนในอดีต ช่วยให้ฟื้นตัวได้เร็วขึ้น

ปรับเปลี่ยนพฤติกรรมเพื่อตัดวงจรโรคตับเรื้อรัง

วิธีป้องกันที่ดีที่สุดและง่ายที่สุดคือการปรับเปลี่ยนพฤติกรรมการกิน หลีกเลี่ยงการทานปลาดิบ ปลาธรรมชาติจากแหล่งน้ำจืดที่ปรุงแบบสุกๆ ดิบๆ หันมาทานอาหารที่ปรุงสุกด้วยความร้อนสะอาด 100 เปอร์เซ็นต์ เพื่อไม่ให้ตัวอ่อนพยาธิเข้าสู่ร่างกายได้อีก

สำหรับใครที่มีประวัติชอบทานปลาดิบมาเป็นเวลานาน และเริ่มมีอาการแน่นท้องเรื้อรัง แนะนำให้ลองเข้ามาตรวจอัลตราซาวนด์ช่องท้องเพื่อเช็กสุขภาพตับและท่อน้ำดีเสียแต่เนิ่นๆ เพราะการรู้เร็ว รักษาเร็ว ช่วยป้องกันโรคร้ายแรงที่อาจเกิดขึ้นในอนาคตได้อย่างแน่นอน