คุณเคยรู้สึกไหมว่า ต่อให้เราจะทำงานเก่งแค่ไหน ประสบความสำเร็จในหน้าที่การงานเพียงใด หรือได้รับคำชมจากคนรอบข้างมากเท่าไหร่ แต่ลึกๆ ข้างในก็ยังรู้สึกว่าตัวเองดีไม่พอ หรือบางครั้งก็กลัวความล้มเหลวจนไม่กล้าลงมือทำสิ่งใหม่ๆ อาการเหล่านี้หมอมักจะเจอคนไข้แวะเวียนมาปรึกษาอยู่บ่อยครั้ง ซึ่งเมื่อได้นั่งคุยและย้อนประวัติกันไปลึกๆ แล้ว มักจะพบว่ามีรากเหง้ามาจากสิ่งที่เรียกว่า ปมด้อยวัยเด็กที่ส่งผลต่ออนาคต โดยที่เจ้าตัวอาจไม่เคยรู้ตัวเลยด้วยซ้ำ
ในฐานะหมอที่ทำงานด้านสุขภาพจิตและพฤติกรรมมนุษย์ หมออยากบอกว่าจิตใจของเด็กก็เหมือนกับดินเหนียวที่ยังไม่เซ็ตตัว ทุกแรงกด แรงกระแทก หรือแม้แต่รอยขีดข่วนเล็กๆ ในวัยเยาว์ สามารถกลายเป็นรูปทรงที่แข็งตัวและคงอยู่ไปจนถึงตอนที่เราเติบโตเป็นผู้ใหญ่
บาดแผลเล็กๆ ในวันวาน: ปมในใจวัยเด็กเกิดขึ้นได้อย่างไร?
ในช่วงขวบปีแรกๆ ของชีวิต สมองของเด็กจะพัฒนาและซึมซับสิ่งแวดล้อมรอบตัวอย่างรวดเร็ว ประสบการณ์ที่ได้รับจากพ่อแม่ ครอบครัว หรือคุณครู จะกลายเป็นรากฐานของความรู้สึกเห็นคุณค่าในตนเอง (Self-esteem) แต่เมื่อใดก็ตามที่เด็กเผชิญกับสถานการณ์ที่สั่นคลอนความมั่นคงทางใจ ปมด้อยก็จะเริ่มก่อตัวขึ้น
สาเหตุหลักๆ ที่หมอมักพบบ่อย ได้แก่ การถูกเปรียบเทียบกับพี่น้องหรือเพื่อนร่วมชั้น การถูกวิพากษ์วิจารณ์อย่างรุนแรงเมื่อทำสิ่งใดสิ่งหนึ่งผิดพลาด การละเลยทางอารมณ์จากผู้ปกครอง หรือแม้กระทั่งความคาดหวังที่สูงเกินไปจนเด็กสะสมความเครียด สิ่งเหล่านี้จะสร้างกลไกการป้องกันตัวเองขึ้นมาในสมอง และกลายสภาพเป็นเงาตามตัวเมื่อเข้าสู่วัยผู้ใหญ่
เมื่อเด็กน้อยในวันนั้นเติบโต: ปมด้อยวัยเด็กที่ส่งผลต่ออนาคตและการใช้ชีวิต
หลายคนอาจคิดว่าเรื่องตอนเด็กก็แค่เรื่องเด็กๆ พอโตขึ้นมามีงานทำ มีเงินใช้ เดี๋ยวมันก็ลืมไปเอง แต่ในทางจิตวิทยาการแพทย์แล้วไม่เป็นเช่นนั้นเลย บาดแผลในใจที่ไม่ได้รับการเยียวยาจะคอยบงการชีวิตเราอยู่เบื้องหลัง โดยเฉพาะในเรื่องของความสัมพันธ์ การทำงาน และการตัดสินใจครั้งสำคัญในชีวิต
3 รูปแบบปมในใจที่มักแสดงออกในชีวิตการทำงานและความรัก
- ความรู้สึกว่าตัวเองเก่งไม่จริง (Imposter Syndrome): ต่อให้ประสบความสำเร็จแค่ไหน ลึกๆ ก็ยังกลัวว่าคนอื่นจะจับได้ว่าตัวเองไม่มีความสามารถ ปมนี้มักเกิดจากเด็กที่เคยถูกชมเฉพาะเวลาที่ทำผลงานได้ดีเยี่ยมเท่านั้น ทำให้เสพติดความสำเร็จและกลัวความล้มเหลวอย่างรุนแรง
- การยอมคนอื่นจนตัวเองลำบาก (People Pleaser): ไม่กล้าปฏิเสธใคร ยอมแบกรับภาระทุกอย่างเพราะกลัวคนอื่นไม่รักหรือไม่ยอมรับ ปมนี้มักเกิดจากเด็กที่ต้องทำตัวเป็นเด็กดีตลอดเวลาเพื่อเรียกร้องความสนใจหรือความรักจากพ่อแม่
- ความสมบูรณ์แบบที่ทำร้ายตัวเอง (Perfectionist): ต้องทำทุกอย่างให้ไร้ที่ติ และจะเครียดมากหากมีอะไรผิดแผนแม้เพียงเล็กน้อย มักเกิดจากการเติบโตมาในครอบครัวที่เข้มงวดและลงโทษอย่างรุนแรงเมื่อเกิดความผิดพลาด
ก้าวข้ามเงาในอดีต: วิธีเยียวยาใจตัวเองในวันที่เติบโต
หากคุณอ่านมาถึงตรงนี้แล้วรู้สึกว่าตัวเองกำลังเผชิญกับ ปมด้อยวัยเด็กที่ส่งผลต่ออนาคต อยู่ หมออยากบอกว่าไม่ใช่เรื่องที่ต้องตื่นตระหนก เพราะสมองของมนุษย์เรามีความยืดหยุ่นและสามารถเรียนรู้เพื่อปรับเปลี่ยนพฤติกรรมรวมถึงเยียวยาตัวเองได้เสมอ โดยเริ่มจากขั้นตอนง่ายๆ ดังนี้
1. สังเกตและยอมรับความรู้สึกของตัวเอง: ขั้นตอนแรกที่สำคัญที่สุดคือการรู้เท่าทันอารมณ์ เมื่อใดที่รู้สึกโกรธ กลัว หรือรู้สึกแย่กับตัวเอง ให้ลองหยุดนิ่งๆ แล้วถามตัวเองว่าความรู้สึกนี้คุ้นเคยเหมือนตอนเด็กๆ หรือไม่ การตระหนักรู้จะช่วยแยกแยะระหว่างเรื่องในอดีตกับสถานการณ์ปัจจุบันออกจากกัน
2. ฝึกพูดคุยกับตัวเองด้วยความอ่อนโยน: ปรับเปลี่ยนเสียงในหัวที่คอยจับผิดหรือต่อว่าตัวเอง ให้กลายเป็นเสียงที่แสดงความเข้าใจและให้กำลังใจ ลองจินตนาการว่าคุณกำลังพูดปลอบใจเด็กน้อยคนหนึ่งที่กำลังร้องไห้ ใช้คำพูดที่อบอุ่นและยอมรับในความผิดพลาดที่เกิดขึ้น
3. ตั้งขอบเขตที่ชัดเจนกับผู้อื่น: เรียนรู้ที่จะปฏิเสธในสิ่งที่เราไม่ไหว การรักษาน้ำใจคนอื่นเป็นเรื่องดี แต่ต้องไม่ทำร้ายจิตใจและร่างกายของตัวเราเอง การตั้งขอบเขตจะช่วยกู้คืนความเคารพในตัวเองกลับมา
การดูแลรักษาสุขภาพใจก็เหมือนกับการออกกำลังกาย ต้องอาศัยเวลาและความสม่ำเสมอ หากคุณรู้สึกว่าปมในใจนั้นลึกเกินกว่าจะจัดการได้ด้วยตัวเอง การเข้าพบจิตแพทย์หรือนักจิตวิทยาเพื่อทำจิตบำบัดไม่ใช่เรื่องน่าอาย แต่เป็นหนทางในการปลดล็อกพันธนาการจากอดีต เพื่อให้คุณได้ใช้ชีวิตในอนาคตได้อย่างมีความสุขและเป็นตัวของตัวเองอย่างแท้จริง
