เดินเซ ลุกแล้วเวียนหัว: สัญญาณเตือนความบกพร่องในการทรงตัวและความเสี่ยงต่อการหกล้ม

หลายครั้งเวลาที่ตรวจคนไข้สูงอายุในห้องตรวจ หมื้อมักจะได้ยินคำถามทำทำนองว่า ทำไมช่วงนี้เดินแล้วรู้สึกโคลงเคลงเหมือนพื้นเอียง หรือบางทีลุกขึ้นยืนเร็วๆ แล้วบ้านหมุนจนเกือบเซไปชนตู้ บางคนคิดว่าเป็นเรื่องธรรมดาของความเสื่อมตามวัย แต่ในทางการแพทย์ อาการเหล่านี้คือสัญญาณเตือนของความบกพร่องในการทรงตัว ซึ่งเป็นภัยเงียบใกล้ตัวที่อันตรายกว่าที่คิด เพราะปลายทางของมันมักจบลงด้วยอุบัติเหตุการหกล้มที่สร้างความเสียหายต่อกระดูกและข้อได้มหาศาล

ระบบสมดุลในร่างกายทำงานอย่างไร ทำไมเราถึงเซ?

การที่เรายืน เดิน หรือทำกิจกรรมต่างๆ ได้โดยไม่ล้ม ไม่ใช่เรื่องบังเอิญ แต่เกิดจากการทำงานประสานกันอย่างลงตัวของระบบเซ็นเซอร์สามทางในร่างกาย ได้แก่ ระบบการมองเห็น ระบบประสาทรับความรู้สึกจากข้อต่อและกล้ามเนื้อ และระบบการทรงตัวในหูชั้นใน

หากเปรียบเทียบร่างกายเป็นรถยนต์ หูชั้นในก็เหมือนพวงมาลัยและระบบกันสะเทือน สมองคือกล่องควบคุมหลัก และขาคือล้อรถ เมื่อองค์ประกอบเหล่านี้ตัวใดตัวหนึ่งเริ่มทำงานผิดเพี้ยนไป เช่น หูชั้นในอักเสบ กล้ามเนื้อขาอ่อนแรง หรือปลายประสาทเสื่อม ส่งผลให้ข้อมูลที่ส่งไปยังสมองเกิดความขัดแย้งกัน สมองจึงประเมินผลผิดพลาด ทำให้เกิดอาการเวียนหัว เดินเซ และควบคุมการทรงตัวไม่ได้ในที่สุด

เช็กตัวเองด่วน อาการแบบไหนเข้าข่ายความเสี่ยง?

ความบกพร่องในการทรงตัวไม่ได้แสดงอาการชัดเจนเสมอไป บางครั้งมันเริ่มต้นจากความรู้สึกเล็กๆ น้อยๆ ที่หลายคนมองข้าม ลองสังเกตตัวเองหรือคนในครอบครัวจากพฤติกรรมเหล่านี้

• เดินเอียงไปด้านใดด้านหนึ่ง: รู้สึกตัวอีกทีก็เดินเซไปชนกำแพงหรือข้าวของโดยไม่ได้ตั้งใจ
• โคลงเคลงเวลาเปลี่ยนท่า: ลุกจากเตียงนอนหรือลุกขึ้นยืนแล้วรู้สึกเหมือนโลกเอียงชั่วขณะ ต้องยืนนิ่งๆ สักพักถึงจะทรงตัวได้
• ยืนขาเดียวไม่ได้: ลองหลับตาแล้วยืนขาเดียว แค่ไม่กี่วินาทีก็เซหรือทรงตัวอยู่ไม่ได้
• กลัวการเดินในที่มืด: อาการแย่ลงอย่างเห็นได้ชัดเมื่อเดินในห้องที่ปิดไฟ หรือตอนกลางคืน เพราะระบบการมองเห็นช่วยชดเชยไม่ได้

อุบัติเหตุจากการหกล้ม เรื่องเล็กที่ไม่เล็กสำหรับคนทุกวัย

ความเสี่ยงที่น่ากลัวที่สุดของภาวะนี้คือการหกล้ม ในวัยหนุ่มสาว การล้มอาจเป็นแค่แผลถลอกหรือรอยฟกช้ำ แต่สำหรับผู้สูงอายุ การหกล้มเพียงครั้งเดียวอาจหมายถึงจุดเปลี่ยนของชีวิต กระดูกสะโพกหัก ข้อมือหัก หรือที่ร้ายแรงที่สุดคือเลือดออกในสมองจากการล้มฟาดพื้น นำไปสู่ภาวะติดเตียงที่ต้องใช้เวลาฟื้นฟูยาวนานและกระทบต่อคุณภาพชีวิตอย่างมาก

ปรับสิ่งแวดล้อมรอบตัวและการฝึกฝนเพื่อความปลอดภัย

ข่าวดีคือเราสามารถลดความเสี่ยงเหล่านี้ได้ด้วยการปรับเปลี่ยนพฤติกรรมและสภาพแวดล้อมภายในบ้านให้ปลอดภัยยิ่งขึ้น

• จัดแสงสว่างให้เพียงพอ: ติดไฟส่อง ภายในบ้าน ทางเดิน และห้องน้ำให้สว่าง ป้องกันการมองไม่เห็นสิ่งกีดขวาง
• จัดการพื้นที่ลื่น: ติดตั้งแผ่นกันลื่นในห้องน้ำ แยกโซนเปียกโซนแห้ง และเก็บสายไฟหรือพรมที่อาจสะดุดให้เรียบร้อย
• เพิ่มราวจับ: ติดราวจับบริเวณโถส้วมและพื้นที่อาบน้ำ เพื่อให้มีจุดยึดเหนี่ยวเวลาเปลี่ยนท่า

ออกกำลังกายเสริมความแข็งแรงและฝึกการทรงตัว

การสร้างความแข็งแรงให้กล้ามเนื้อแกนกลางลำตัวและกล้ามเนื้อขา เป็นเกราะป้องกันชั้นดีที่จะช่วยพยุงร่างกายไม่ให้ล้มง่ายๆ กิจกรรมที่แนะนำได้แก่ การเดินแกว่งแขน การฝึกยืนทรงตัวทีละข้าง หรือการออกกำลังกายประเภทไทเก็ก ซึ่งช่วยเรื่องการถ่ายเทน้ำหนักและการทรงตัวได้เป็นอย่างดี หากใครที่มีอาการเดินเซหรือเวียนหัวบ่อยๆ อย่ารอจนเกิดอุบัติเหตุ ควรเข้ามาพบแพทย์เพื่อตรวจประเมินหาต้นตอของปัญหา ไม่ว่าจะเป็นความผิดปกติของหูชั้นใน หรือปัญหาทางระบบประสาท เพื่อรับการรักษาและการทำกายภาพบำบัดที่ตรงจุดครับ