ทำไมสุขภาพเราถึงเหมือนพ่อแม่? ไขคำตอบเรื่องปัจจัยทางพันธุกรรมและประวัติครอบครัว

พันธุกรรมคือพิมพ์เขียวที่ติดตัวเรามาตั้งแต่เกิด

หลายครั้งเวลาหมอตรวจร่างกายคนไข้แล้วถามว่า ในครอบครัวมีใครเป็นโรคความดัน เบาหวาน หรือมะเร็งบ้างไหม หลายคนอาจสงสัยว่าทำไมต้องถามละเอียดขนาดนั้น คำตอบคือร่างกายของเราได้รับถ่ายทอดพิมพ์เขียวมาจากพ่อและแม่ ซึ่งเปรียบเสมือนคู่มือชีวิตที่กำหนดลักษณะทางกายภาพ สีตา สีผม ไปจนถึงความเสี่ยงในการเกิดโรคต่างๆ ซึ่งเราเรียกสิ่งนี้ว่า ปัจจัยทางพันธุกรรมและประวัติครอบครัว

ครอบครัวสำคัญอย่างไรกับการตรวจวินิจฉัยโรค

ประวัติสุขภาพของคนในครอบครัวเป็นเหมือนแผนที่ช่วยให้หมอทำงานได้แม่นยำขึ้น หากเรารู้ว่าพ่อหรือแม่เคยมีประวัติป่วยเป็นโรคหัวใจตั้งแต่ยังอายุน้อย นั่นเป็นสัญญาณเตือนว่าตัวเราเองอาจมีความเสี่ยงสูงกว่าคนทั่วไป การตรวจพบความผิดปกติแต่เนิ่นๆ ช่วยให้เราวางแผนการใช้ชีวิตและการดูแลสุขภาพเพื่อชะลอหรือป้องกันไม่ให้โรคนั้นเกิดขึ้นได้จริง

โรคอะไรบ้างที่ส่งต่อผ่านพันธุกรรมได้

แม้พันธุกรรมจะไม่ใช่ตัวกำหนดโชคชะตาว่าเราต้องป่วยเป็นโรคเหล่านั้นเสมอไป แต่ก็มีกลุ่มโรคที่มักพบว่าถ่ายทอดในครอบครัวได้บ่อย เช่น:

• กลุ่มโรคระบบหัวใจและหลอดเลือด เช่น โรคหลอดเลือดหัวใจตีบ หรือความดันโลหิตสูง
• โรคกลุ่มเมตาบอลิก เช่น เบาหวานประเภทที่ 2 ซึ่งมักพบในสมาชิกครอบครัวที่กินอาหารและมีไลฟ์สไตล์คล้ายกัน
• โรคมะเร็งบางชนิด เช่น มะเร็งเต้านม มะเร็งลำไส้ใหญ่ ที่มีความผิดปกติของยีนบางตัวส่งต่อกันได้
• โรคทางภูมิคุ้มกันและโรคภูมิแพ้

เมื่อรู้ว่ามีความเสี่ยงสูง ควรรับมืออย่างไรดี

การรู้ว่าครอบครัวเรามีประวัติป่วยเป็นโรคอะไร ไม่ใช่เรื่องน่ากลัว แต่เป็นโอกาสที่เราจะหันมาดูแลตัวเองให้ดีขึ้น ขั้นตอนแรกคือการรวบรวมข้อมูลสุขภาพจากญาติพี่น้องให้ชัดเจนที่สุด จากนั้นนำข้อมูลนี้มาปรึกษาหมอเพื่อประเมินความเสี่ยง หากมีความเสี่ยงสูง หมออาจแนะนำให้เริ่มตรวจคัดกรองโรคเร็วกว่าปกติ เช่น การตรวจระดับน้ำตาลในเลือด หรือการตรวจคัดกรองมะเร็งตั้งแต่ยังไม่มีอาการ

เปลี่ยนพันธุกรรมไม่ได้ แต่ปรับพฤติกรรมช่วยลดความเสี่ยงได้มหาศาล

กฎเหล็กที่หมอมักย้ำเสมอคือ ต่อให้ยีนของเราถูกออกแบบมาให้เสี่ยงต่อการเป็นเบาหวาน แต่พฤติกรรมการกินอาหารที่มีประโยชน์ การออกกำลังกายสม่ำเสมอ และการพักผ่อนให้เพียงพอ คือปัจจัยสำคัญที่สามารถเอาชนะหรือชะลอการแสดงออกของยีนเหล่านั้นได้ พฤติกรรมที่ปรับเปลี่ยนได้ตลอดเวลาคืออาวุธที่ดีที่สุดที่เรามีเหนือกว่าพันธุกรรมที่ได้รับมา การดูแลตัวเองตั้งแต่วันนี้จึงเป็นการลงทุนที่คุ้มค่าที่สุดสำหรับสุขภาพในอนาคต