ภาวะสำลักลงปอด เรื่องใกล้ตัวที่อันตรายกว่าที่คิด

ทำไมจู่ๆ อาหารหรือน้ำถึงเดินทางผิดทาง?

ปกติแล้วร่างกายเราจะมีกลไกป้องกันการสำลักที่ยอดเยี่ยมมากครับ เวลาที่เรากลืนอาหาร ฝาปิดกล่องเสียงจะทำหน้าที่ปิดหลอดลมไว้โดยอัตโนมัติ เพื่อให้สิ่งที่กลืนลงไปผ่านเข้าหลอดอาหารเพื่อไปย่อยที่กระเพาะ แต่เมื่อไหร่ก็ตามที่กลไกนี้ผิดพลาด หรือร่างกายตอบสนองช้าลง เศษอาหาร น้ำลาย หรือน้ำย่อยในกระเพาะ ก็อาจจะเล็ดลอดผ่านหลอดลมเข้าไปในปอดแทน สิ่งนี้แหละครับที่เราเรียกว่า ความเสี่ยงต่อภาวะสำลักลงปอด ซึ่งอาจนำไปสู่การอักเสบหรือติดเชื้อรุนแรงได้

ใครบ้างที่มีความเสี่ยงสูงจนต้องระวังเป็นพิเศษ

ภาวะนี้ไม่ได้เกิดขึ้นกับทุกคน แต่จะมีกลุ่มคนที่ควรเฝ้าระวังใกล้ชิดเนื่องจากกลไกการกลืนทำงานได้ไม่เต็มประสิทธิภาพ ได้แก่

• ผู้สูงอายุที่เริ่มมีภาวะกล้ามเนื้อการกลืนอ่อนแรง
• ผู้ป่วยโรคหลอดเลือดสมอง หรือผู้ที่มีปัญหาด้านระบบประสาท ทำให้การสั่งการกลืนทำได้ยาก
• คนที่มีภาวะกรดไหลย้อนรุนแรง ซึ่งมีโอกาสสำลักน้ำย่อยขณะนอนหลับ
• ผู้ที่ใส่สายให้อาหารทางจมูกเป็นเวลานาน
• คนที่เพิ่งผ่านการผ่าตัดช่องคอหรือใช้ยาสลบ ซึ่งฤทธิ์ยาอาจทำให้กลไกการกลืนทำงานผิดปกติไปชั่วคราว

สัญญาณเตือนที่บอกว่าเรากำลังสำลัก

บ่อยครั้งที่การสำลักไม่ได้มาในรูปแบบของการไอโขลกๆ เสมอไป บางครั้งอาจเป็นภาวะที่เรียกว่า Silent Aspiration หรือการสำลักเงียบ คือไม่มีอาการไอให้เห็น แต่อาหารหลุดเข้าไปในปอดแล้ว อาการที่คุณควรสังเกตตัวเองหรือคนใกล้ชิดมีดังนี้

• ไอหลังจากดื่มน้ำหรือกินอาหารทุกครั้ง
• เสียงเปลี่ยนไปทันทีหลังจากกลืนอาหาร เช่น เสียงแหบหรือเสียงสั่นเหมือนมีน้ำขังในคอ
• รู้สึกเหมือนมีก้อนอะไรติดอยู่ในคอตลอดเวลา
• หายใจหอบเหนื่อย หรือหายใจมีเสียงวี๊ดหลังกินข้าว
• มีไข้ต่ำๆ เรื้อรังโดยหาสาเหตุไม่ได้ อาจเกิดจากปอดอักเสบจากการสำลัก

ปรับพฤติกรรมการกินเพื่อลดความเสี่ยง

หากรู้ตัวว่าเป็นกลุ่มเสี่ยง การปรับเปลี่ยนวิธีการใช้ชีวิตจะช่วยลดอันตรายได้มากครับ

• ท่านั่งสำคัญที่สุด: ต้องนั่งตัวตรงขณะรับประทานอาหาร ไม่ควรนอนกินหรือเอนตัวลงทันทีหลังทานเสร็จ
• จดจ่อกับการเคี้ยว: หลีกเลี่ยงการพูดคุยหรือทำกิจกรรมอื่นขณะที่ปากมีอาหาร
• ปรับลักษณะอาหาร: หากเริ่มกลืนลำบาก ควรเลี่ยงอาหารที่ชิ้นใหญ่เกินไป หรืออาหารที่มีลักษณะเหลวเกินไปเพราะจะควบคุมยาก ควรเลือกอาหารที่มีเนื้อสัมผัสนุ่มและกลืนง่าย
• จิบน้ำน้อยๆ: อย่าดื่มน้ำทีละมากๆ เพราะจะทำให้การควบคุมกล้ามเนื้อคอทำได้ยากขึ้น

เมื่อไหร่ที่ต้องรีบมาปรึกษาหมอ

หากพบว่ามีอาการไอเรื้อรังหลังทานอาหาร มีไข้ ไอมีเสมหะเปลี่ยนสี หรือเหนื่อยหอบง่ายขึ้น อย่าปล่อยทิ้งไว้จนกลายเป็นปอดอักเสบติดเชื้อ เพราะการมาตรวจประเมินการกลืนกับแพทย์แต่เนิ่นๆ จะช่วยให้เราแนะนำเทคนิคการกลืนที่ถูกต้อง หรือส่งต่อให้ทีมนักแก้ไขการพูดและการกลืนช่วยฝึกฝน ซึ่งจะช่วยให้คุณภาพชีวิตดีขึ้นและลดความเสี่ยงที่น่ากังวลลงได้ครับ