ภาวะสำลักลงปอด เรื่องใกล้ตัวที่มากกว่าแค่การไอ

สำลักบ่อยแค่ไหนถึงควรเริ่มกังวล

หลายคนอาจเคยผ่านเหตุการณ์ที่ดื่มน้ำหรือกินข้าวแล้วเกิดอาการสำลักจนไอโขลกออกมา ซึ่งมักจะคิดว่าเป็นเรื่องปกติและไม่ได้ใส่ใจอะไรมากนัก แต่ในมุมของคุณหมอ อาการสำลักไม่ใช่เรื่องเล่นๆ โดยเฉพาะหากเกิดขึ้นกับผู้สูงอายุหรือผู้ที่มีโรคประจำตัว เพราะภาวะสำลักลงปอดคือจุดเริ่มต้นของอาการติดเชื้อในปอดที่รุนแรงและอาจเป็นอันตรายถึงชีวิตได้หากไม่ได้รับการดูแลที่ถูกวิธี

กลไกที่ร่างกายพลาดจนเกิดการสำลัก

ตามปกติแล้ว กลไกการกลืนของคนเราถูกควบคุมด้วยระบบประสาทและกล้ามเนื้อที่ทำงานสัมพันธ์กันอย่างละเอียด เมื่อเรากลืนอาหาร ฝาปิดกล่องเสียงจะทำหน้าที่ปิดหลอดลมไว้ทันทีเพื่อกันไม่ให้อาหารหรือน้ำหลุดเข้าไปในปอด แต่เมื่อใดที่กลไกนี้บกพร่อง เช่น กล้ามเนื้อคออ่อนแรงจากโรคหลอดเลือดสมอง หรือการตอบสนองของร่างกายช้าลงจากอายุที่มากขึ้น สิ่งแปลกปลอมเหล่านั้นก็มีโอกาสเล็ดลอดผ่านหลอดลมลงไปสู่ปอดได้ง่ายขึ้น

ใครบ้างที่จัดอยู่ในกลุ่มเสี่ยงสูง

ความเสี่ยงต่อภาวะสำลักลงปอดไม่ได้เกิดขึ้นกับทุกคน แต่จะมีกลุ่มคนที่ต้องเฝ้าระวังเป็นพิเศษ ได้แก่

• ผู้สูงอายุที่มีปัญหาเรื่องการกลืนลำบาก หรือมีภาวะกล้ามเนื้ออ่อนแรง
• ผู้ป่วยโรคหลอดเลือดสมอง หรือโรคทางระบบประสาท เช่น พาร์กินสัน
• ผู้ที่ติดเตียงและไม่สามารถช่วยเหลือตัวเองได้
• ผู้ที่มีภาวะกรดไหลย้อนรุนแรง ซึ่งอาจสำลักน้ำย่อยในเวลานอนหลับ
• ผู้ที่มีปัญหาเรื่องฟันหรือการบดเคี้ยวอาหารที่ไม่ละเอียด

สัญญาณเตือนภัยที่บอกว่าปอดกำลังมีปัญหา

สังเกตง่ายๆ ว่าคนใกล้ตัวมีอาการเหล่านี้หรือไม่ หากพบต้องรีบจัดการเพื่อลดความเสี่ยง:

• ไอระหว่างหรือหลังกินอาหารทุกครั้ง
• มีเสียงแหบหรือเสียงเปลี่ยนไปหลังจากกลืนอาหาร
• มีเสมหะมากผิดปกติหรือมีเสียงครืดคราดในลำคอ
• เหนื่อยหอบ หรือไข้ขึ้นโดยหาสาเหตุไม่ได้
• น้ำหนักตัวลดลงอย่างรวดเร็วเนื่องจากกินอาหารได้น้อยลง

ปรับพฤติกรรมการกินเพื่อลดโอกาสสำลัก

การปรับเปลี่ยนเพียงเล็กน้อยช่วยป้องกันภาวะสำลักลงปอดได้มาก โดยแนะนำให้ปฏิบัติดังนี้:

• จัดท่านั่งให้ตัวตรงทุกครั้งขณะรับประทานอาหาร ห้ามนอนกินเด็ดขาด
• เลือกอาหารที่มีความข้นหนืดเหมาะสม ไม่เหลวหรือแห้งจนเกินไป
• ลดขนาดคำอาหารให้เล็กลง และเคี้ยวให้ละเอียดที่สุดก่อนกลืน
• จัดสภาพแวดล้อมให้เงียบสงบ เพื่อให้ผู้ป่วยมีสมาธิกับการกินและไม่พูดคุยขณะเคี้ยว
• หากมีอาการสำลักบ่อย ควรปรึกษาแพทย์หรือนักแก้ไขการพูดเพื่อฝึกกล้ามเนื้อการกลืนอย่างถูกวิธี

เมื่อไหร่ที่ต้องรีบไปพบคุณหมอ

หากสังเกตพบว่าผู้ป่วยมีอาการไข้สูง ไอต่อเนื่องจนหน้าเขียวคล้ำ หรือมีอาการหอบเหนื่อยชัดเจน นี่ไม่ใช่เรื่องของการสำลักธรรมดาแล้ว แต่มีโอกาสสูงที่จะเกิดภาวะปอดอักเสบจากการสำลัก (Aspiration Pneumonia) ซึ่งจำเป็นต้องได้รับยาปฏิชีวนะและการรักษาในโรงพยาบาลทันที อย่ารอช้าเพราะการรักษาที่ล่าช้าในกลุ่มเปราะบางอาจนำไปสู่ภาวะแทรกซ้อนที่ยากจะแก้ไข