ทำไมเราถึงรู้สึกไม่มั่นใจในตัวเองและไม่ไว้ใจคนรอบข้าง

ความบกพร่องในการสร้างความเชื่อมั่นเกิดขึ้นได้อย่างไร

บ่อยครั้งที่ผมตรวจคนไข้ในคลินิก แล้วพบว่าปัญหาหลักไม่ได้มาจากโรคทางกาย แต่มาจากความรู้สึกว่างเปล่าหรือไม่มั่นคงในจิตใจ หลายคนมาปรึกษาว่าทำไมตัวเองถึงมีความรู้สึกไม่มั่นใจในคุณค่าของตนเอง และมักจะมองคนรอบข้างด้วยความระแวงอยู่ตลอดเวลา ภาวะนี้ทางการแพทย์และจิตวิทยาเรียกว่า ความบกพร่องในการสร้างความเชื่อ ซึ่งไม่ใช่เรื่องแปลกประหลาด แต่เป็นบาดแผลทางใจที่ค่อยๆ ก่อตัวขึ้นจากประสบการณ์ในอดีต

สัญญาณเตือนที่บอกว่าเรากำลังขาดความเชื่อมั่น

คนที่มีปัญหานี้มักจะมีรูปแบบความคิดที่คล้ายกัน หลายคนจะรู้สึกเหมือนแบกโลกไว้ทั้งใบด้วยความกังวล ลองสังเกตตัวเองดูว่ามีอาการเหล่านี้หรือไม่

• คอยเช็กตัวเองตลอดเวลาว่าทำแบบนี้ดีพอหรือยัง กลัวความผิดพลาดจนไม่กล้าลงมือทำอะไรใหม่ๆ
• ไม่เชื่อใจคนรอบข้าง แม้กระทั่งคนสนิท เพราะกลัวว่าจะถูกหักหลังหรือทำให้เสียใจ
• รู้สึกด้อยค่าและคิดว่าคนอื่นเก่งกว่าอยู่เสมอ
• ต้องการคำยืนยันหรือคำชมจากคนอื่นบ่อยๆ เพื่อให้รู้สึกว่าตัวเองมีค่า

รากเหง้าของความไม่มั่นใจมักมาจากไหน

สาเหตุของความบกพร่องในการสร้างความเชื่อ มักย้อนกลับไปสู่ช่วงวัยเด็กหรือเหตุการณ์ที่กระทบกระเทือนจิตใจอย่างรุนแรง การถูกปฏิเสธ การถูกตำหนิอย่างหนัก หรือการเติบโตมาในครอบครัวที่ไม่ให้พื้นที่ในการแสดงตัวตน สิ่งเหล่านี้ทำให้สมองเรียนรู้ว่า โลกเป็นสถานที่ที่ไม่ปลอดภัย และตัวเราเองก็ไม่มีความสามารถพอที่จะดูแลตัวเองได้

วิธีสร้างความเชื่อมั่นให้กลับมาอีกครั้ง

การจะซ่อมแซมความมั่นใจไม่ใช่เรื่องที่ทำได้เพียงชั่วข้ามคืน แต่ต้องอาศัยการฝึกฝนจิตใจทีละเล็กทีละน้อย ดังนี้

• ฝึกคุยกับตัวเองแบบให้เกียรติ: เลิกตำหนิตัวเองเมื่อทำผิดพลาด ให้ลองมองว่าความผิดพลาดคือบทเรียนเหมือนการรักษาโรคที่ต้องดูอาการไปตามหน้างาน
• ค่อยๆ ปล่อยวางความคาดหวังจากผู้อื่น: การที่เราจะเชื่อใจใครสักคน ควรเริ่มจากการตั้งขอบเขตที่เหมาะสม ไม่จำเป็นต้องเชื่อใจใครร้อยเปอร์เซ็นต์ตั้งแต่วันแรก
• ทำกิจกรรมที่พิสูจน์ความสามารถตัวเอง: เริ่มจากเป้าหมายเล็กๆ ที่ทำสำเร็จได้จริง เพื่อสร้างหลักฐานให้สมองเห็นว่า เราสามารถทำสิ่งต่างๆ ได้ด้วยตัวเอง

เมื่อไหร่ที่ควรปรึกษาแพทย์หรือผู้เชี่ยวชาญ

หากความรู้สึกไม่มั่นใจนี้เริ่มส่งผลกระทบต่อการใช้ชีวิตประจำวัน เช่น การทำงาน ความสัมพันธ์กับคนรัก หรือเริ่มมีอาการวิตกกังวลรุนแรงจนนอนไม่หลับ หรือมีภาวะซึมเศร้าเข้ามาเกี่ยวข้อง นั่นเป็นสัญญาณว่าควรเข้ามาพูดคุยกับคุณหมอหรือจิตแพทย์ เพราะบางครั้งปัญหาอาจต้องอาศัยการปรับจูนระบบประสาทและการบำบัดทางจิตควบคู่กันไปเพื่อให้คุณกลับมาใช้ชีวิตได้อย่างมีความสุขอีกครั้ง