เจาะลึกเรื่องการตรวจติดตามระดับความเข้มข้นของเลือด ตรวจอะไร ทำไมหมอถึงต้องสั่งตรวจบ่อยๆ

เวลาหมอสั่งเจาะเลือดเช็กความเข้มข้นของเลือด เรากำลังดูอะไรกันอยู่?

เวลาเดินเข้าไปในห้องตรวจแล้วคุณหมอหยิบใบสั่งตรวจเลือดขึ้นมา พร้อมกับบอกว่าขอดูลำดับความเข้มข้นของเม็ดเลือดหน่อย หลายคนอาจจะเริ่มงงว่ามันคืออะไรกันแน่ จริงๆ แล้วการตรวจนี้เป็นหนึ่งในพื้นฐานที่สำคัญมากๆ เวลาที่เราไม่สบาย สูญเสียเลือด หรือมีโรคประจำตัวบางอย่าง

เวลาที่เราพูดถึง การตรวจติดตามระดับความเข้มข้นของเลือด หมอกำลังดูสัดส่วนของเม็ดเลือดแดงเทียบกับปริมาตรของเหลวหรือพลาสมาในเลือดของเรา โดยค่าที่เราคุ้นเคยกันดีก็คือค่าฮีมาโตคริต (Hematocrit) หรือที่เรียกสั้นๆ ว่า Hct นั่นเอง เปรียบเสมือนการดูว่าน้ำในร่างกายเราตอนนี้เจือจางเกินไป หรือข้นหนืดเกินไปหรือเปล่า เพื่อประเมินความสมดุลของร่างกายในขณะนั้น

สัญญาณเตือนแบบไหน ที่ทำให้หมอต้องขอเช็กความเข้มข้นเลือดด่วน

ในชีวิตประจำวัน มีหลายสถานการณ์เลยครับที่ทำให้หมอต้องหยิบเอาผลตรวจความเข้มข้นของเลือดมาดูเป็นพิเศษ เพื่อความปลอดภัยของตัวคนไข้เอง

• ภาวะเสียเลือดเฉียบพลัน: เช่น คนที่เพิ่งผ่าตัด ประจำเดือนมามากผิดปกติ หรือเกิดอุบัติเหตุ เลือดที่ไหลออกไปจะทำให้ปริมาตรน้ำในร่างกายลดลง ค่าความเข้มข้นอาจจะยังไม่ตกทันทีในชั่วโมงแรกๆ แต่จะค่อยๆ ลดลงเมื่อร่างกายเริ่มดึงน้ำจากเนื้อเยื่อเข้ามาทดแทน
• ไข้เลือดออก: โรคนี้มีความพิเศษและน่ากลัวตรงที่เส้นเลือดจะรั่ว ทำให้พลาสมาหรือน้ำในเลือดซึมออกไปนอกเส้นเลือด ผลลัพธ์คือเลือดจะมีความเข้มข้นสูงขึ้นอย่างรวดเร็ว การเจาะเลือดติดตามบ่อยๆ จึงเป็นวิธีที่ดีที่สุดในการประเมินความรุนแรงของโรค
• ภาวะขาดน้ำอย่างรุนแรง: ท้องเสีย อาเจียนหนัก หรือตากแดดจนร่างกายสูญเสียน้ำมากๆ เลือดก็จะข้นขึ้นโดยที่เม็ดเลือดแดงไม่ได้เพิ่มขึ้นจริงๆ
• โรคเลือดบางชนิด: เช่น ภาวะไขกระดูกทำงานผิดปกติที่ทำให้สร้างเม็ดเลือดแดงออกมามากเกินไป

เรื่องน่ารู้ของค่า Hct สูงไปหรือต่ำไป บอกอะไรเราบ้าง?

เวลาที่เราได้ผลตรวจออกมาแล้วมานั่งดูตัวเลขกัน ค่าความเข้มข้นของเลือดสามารถแบ่งออกเป็นสองฝั่งที่หมอต้องระวังแตกต่างกันอย่างสิ้นเชิง

เมื่อผลตรวจบอกว่าเลือดจางหรือความเข้มข้นต่ำกว่าเกณฑ์

ถ้าค่า Hct ต่ำกว่าปกติ แปลว่าเม็ดเลือดแดงมีน้อย หรือมีน้ำในเลือดมากเกินไป สาเหตุพบบ่อยคือภาวะโลหิตจางจากการขาดธาตุเหล็ก เสื้อผ้าเริ่มหลวม เหนื่อยง่าย ใจสั่น หรือหน้ามืดบ่อยๆ เวลาลุกขึ้นยืนเร็วๆ คนไข้กลุ่มนี้มักจะมีอาการเพลียเรื้อรังที่หาสาเหตุไม่เจอ

เมื่อผลตรวจบอกว่าเลือดข้นเกินไป

ในทางตรงกันข้าม ถ้าผลตรวจออกมาว่าเลือดมีความเข้มข้นสูงปรี๊ด สิ่งแรกที่หมอต้องนึกถึงคือร่างกายกำลังขาดน้ำอย่างหนัก หรือในกรณีของไข้เลือดออก แปลว่าโรคกำลังเข้าสู่ระยะวิกฤตที่ต้องเฝ้าระวังเรื่องภาวะช็อกอย่างใกล้ชิด นอกจากนี้ยังมีกลุ่มโรคทางโลหิตวิทยาบางกลุ่มที่ทำให้ไขกระดูกผลิตเม็ดเลือดแดงออกมาเยอะเกินไปจนเลือดหนืด ไหลเวียนไปเลี้ยงสมองหรือหัวใจได้ยากขึ้น

ขั้นตอนการเตรียมตัวและสิ่งที่เราควรปฏิบัติระหว่างรอผลตรวจ

สำหรับการเตรียมตัวก่อนมาเจาะเลือดติดตามความเข้มข้น โดยทั่วไปหากเป็นการตรวจสุขภาพหรือติดตามอาการทั่วไป ไม่จำเป็นต้องงดน้ำงดอาหารเป็นพิเศษ ยกเว้นแต่ว่าคุณหมอจะสั่งให้ตรวจร่วมกับรายการอื่นๆ เช่น น้ำตาลในเลือดหรือไขมัน

สิ่งที่คนไข้ทำได้ดีที่สุดคือการดื่มน้ำให้เพียงพอก่อนมาตรวจ เพื่อป้องกันไม่ให้ผลเลือดมีความคลาดเคลื่อนจากภาวะขาดน้ำชั่วคราว และที่สำคัญคือควรแจ้งประวัติการใช้ยา อาหารเสริม หรือการเสียเลือดในช่วงนี้ให้คุณหมอฟังสรุปอย่างละเอียด เพื่อให้การแปลผลมีความแม่นยำและเป็นประโยชน์ต่อการรักษามากที่สุด