ข้อควรระวังและข้อห้ามในการฉีดวัคซีนสำหรับผู้ที่มีภาวะภูมิคุ้มกันบกพร่อง

หลายคนมักกังวลใจเวลาได้ยินเรื่องการฉีดวัคซีน โดยเฉพาะกลุ่มคนไข้ที่มีโรคประจำตัวหรือมีภาวะภูมิคุ้มกันบกพร่อง ไม่ว่าจะเป็นจากตัวโรคเอง การได้รับยาบางชนิดที่ไปกดภูมิคุ้มกัน หรือภาวะร่างกายอ่อนแอ คำถามที่หมอได้รับบ่อยที่สุดคือ ฉีดได้ไหม อันตรายหรือเปล่า และต้องเตรียมตัวอย่างไร หมออยากให้เข้าใจก่อนว่าวัคซีนมีความสำคัญมากสำหรับคนกลุ่มนี้ เพราะหากติดเชื้อขึ้นมา อาการมักรุนแรงกว่าคนทั่วไป แต่การฉีดก็ต้องอยู่บนพื้นฐานของความปลอดภัยและคำแนะนำจากแพทย์เฉพาะทาง

วัคซีนเชื้อเป็นกับสิ่งที่คนมีภูมิคุ้มกันบกพร่องต้องระวังให้มาก

หัวใจสำคัญของการฉีดวัคซีนคือการแยกประเภทวัคซีน โดยเฉพาะ วัคซีนเชื้อเป็น (Live Attenuated Vaccines) ซึ่งประกอบด้วยเชื้อที่ทำให้อ่อนกำลังลง สำหรับคนทั่วไปวัคซีนกลุ่มนี้ปลอดภัยดี แต่สำหรับผู้ที่มีภาวะภูมิคุ้มกันบกพร่องรุนแรง วัคซีนเหล่านี้มีความเสี่ยง เพราะร่างกายที่บกพร่องอาจไม่สามารถควบคุมเชื้อที่อ่อนกำลังลงนั้นได้ ทำให้เกิดการติดเชื้อจากวัคซีนเองได้ ตัวอย่างเช่น วัคซีนหัด หัดเยอรมัน คางทูม หรือวัคซีนอีสุกอีใส ดังนั้นก่อนจะรับวัคซีนใดๆ หมอจะประเมินระดับภูมิคุ้มกันของคนไข้ก่อนเสมอ หากภูมิคุ้มกันต่ำมาก เราจะเลี่ยงวัคซีนกลุ่มนี้เป็นอันดับแรก

ยาที่กินอยู่มีผลกับการฉีดวัคซีนหรือไม่

คนไข้หลายคนมาปรึกษาหมอว่ากำลังกินยากดภูมิคุ้มกันอยู่ เช่น ยากลุ่มสเตียรอยด์ ยาเคมีบำบัด หรือยาต้านมะเร็งบางชนิด ยาเหล่านี้ส่งผลโดยตรงต่อประสิทธิภาพของวัคซีน เพราะเมื่อภูมิคุ้มกันถูกกดไว้ ร่างกายก็จะสร้างภูมิคุ้มกันหลังฉีดวัคซีนได้ไม่เต็มที่หรือน้อยกว่าปกติ ดังนั้นการวางแผนเวลาฉีดให้เหมาะสมกับตารางการใช้ยาจึงสำคัญมาก บางกรณีหมออาจแนะนำให้เว้นระยะห่างก่อนเริ่มยา หรือฉีดหลังจากปรับลดยาลงแล้ว เพื่อให้วัคซีนทำงานได้ดีที่สุด

สัญญาณเตือนที่บอกว่าร่างกายอาจไม่พร้อมฉีดวัคซีน

แม้จะมีความจำเป็นต้องฉีด แต่ในบางวันร่างกายก็อาจไม่พร้อม หากมีอาการไข้สูง มีการติดเชื้อเฉียบพลัน หรือมีอาการของโรคประจำตัวกำเริบอย่างรุนแรง ควรแจ้งแพทย์และเลื่อนการฉีดออกไปก่อน เพราะการฉีดวัคซีนในช่วงที่ร่างกายกำลังต่อสู้กับการติดเชื้ออื่นอยู่ อาจทำให้ระบบภูมิคุ้มกันทำงานหนักเกินไปและประเมินอาการหลังฉีดได้ยากว่าอาการไข้ที่เกิดขึ้นมาจากวัคซีนหรือจากโรคที่เป็นอยู่เดิม

ข้อควรปฏิบัติเพื่อความปลอดภัยสูงสุดก่อนและหลังฉีด

• ควรปรึกษาแพทย์เจ้าของไข้ที่ดูแลโรคประจำตัวเป็นหลักก่อนตัดสินใจฉีดวัคซีนทุกครั้ง
• จดบันทึกรายชื่อยาที่กินอยู่ปัจจุบันหรือนำซองยาติดตัวไปให้แพทย์ดูประกอบการตัดสินใจ
• สังเกตอาการแพ้อย่างใกล้ชิดหลังฉีดอย่างน้อย 30 นาทีในสถานพยาบาล
• หากมีไข้สูง ผื่นขึ้น หรืออาการผิดปกติรุนแรงหลังกลับบ้าน ต้องรีบติดต่อสถานพยาบาลที่ฉีดทันทีโดยไม่ต้องรอให้ครบกำหนดนัดติดตามผล

ท้ายที่สุด การฉีดวัคซีนในผู้ที่มีภาวะภูมิคุ้มกันบกพร่องไม่ใช่เรื่องห้ามขาด แต่เป็นเรื่องของการเลือกชนิดวัคซีนที่เหมาะสมและการเลือกช่วงเวลาที่ปลอดภัยที่สุด หมอเชื่อว่าการพูดคุยกับแพทย์อย่างละเอียดจะช่วยให้คนไข้ได้รับประโยชน์จากวัคซีนสูงสุด โดยมีความเสี่ยงน้อยที่สุดครับ