เข้าใจความลับของสมอง เมื่ออารมณ์และพฤติกรรมเปลี่ยนไปโดยไม่รู้ตัว

เวลาที่เราเห็นคนใกล้ตัวเริ่มมีอารมณ์แปรปรวน เดี๋ยวดีเดี๋ยวร้าย หงุดหงิดง่ายกว่าปกติ หรือจู่ๆ ก็เก็บตัวเงียบไม่ยอมคุยกับใคร หลายคนมักจะเผลอคิดไปว่าเขากำลังงอน เหนื่อย หรือแค่เรียกร้องความสนใจ แต่ในทางการแพทย์แล้ว อาการเหล่านี้อาจไม่ใช่แค่เรื่องของนิสัยใจคอ แต่มันคือสัญญาณเตือนจากร่างกายและจิตใจที่กำลังบอกว่า กำลังเผชิญกับภาวะความผิดปกติทางอารมณ์และพฤติกรรมอยู่

เมื่ออารมณ์ไม่ได้ดั่งใจ และพฤติกรรมเปลี่ยนไปจนคนรอบข้างเริ่มสังเกตเห็น

ในฐานะหมอที่ตรวจคนไข้มานาน ผมมักจะเจอคำถามบ่อยๆ ว่า แค่เครียดจากการทำงานกับป่วยเป็นโรคทางจิตเวชมันต่างกันตรงไหน ความจริงคือมนุษย์เราทุกคนมีอารมณ์ขึ้นลงเป็นเรื่องธรรมดาครับ วันไหนเจอเรื่องแย่ก็อาจจะซึมเศร้าหรือโมโหได้ แต่ถ้าเมื่อไหร่ที่อารมณ์เหล่านั้นมันดิ่งลงลึกเกินไป พุ่งปรี๊ดโดยไม่มีสาเหตุ หรืออยู่เหนือการควบคุมจนเริ่มกระทบกับการทำงาน การเรียน และความสัมพันธ์กับคนรอบข้าง นั่นแปลว่าสมองส่วนที่ทำหน้าที่จัดการอารมณ์อาจจะกำลังทำงานผิดปกติไปแล้ว

เช็กให้ชัวร์ว่าอาการแบบไหนที่เรียกว่าเข้าข่าย

ความผิดปกตินี้ไม่ได้แสดงออกแค่เรื่องความเศร้าหรือความโกรธเท่านั้นนะครับ แต่มันกว้างมากและแบ่งออกได้หลายรูปแบบ เพื่อให้เข้าใจง่ายลองมาดูอาการหลักๆ ที่พบได้บ่อยกันครับ

• กลุ่มอารมณ์เศร้าหมองและหมดพลัง: รู้สึกดิ่ง หม่นหมองตลอดเวลาติดต่อกันหลายสัปดาห์ หมดความสนใจในสิ่งที่เคยชอบนอนไม่หลับ หรือนอนมากเกินไป
• กลุ่มอารมณ์พลุ่งพล่านและดีใจเกินเหตุ: บางช่วงอาจจะรู้สึกคึกคักเป็นพิเศษ นอนน้อยแต่มีพลังงานล้นเหลือ พูดเร็ว ความคิดแล่นเร็ว จนบางครั้งตัดสินใจทำอะไรเสี่ยงๆ โดยไม่คิดหน้าคิดหลัง
• กลุ่มพฤติกรรมก้าวร้าวและควบคุมตัวเองไม่ได้: หงุดหงิดง่าย ฉุนเฉียวกับเรื่องเล็กน้อย บางคนแสดงออกด้วยการทำลายข้าวของ หรือมีปัญหาในการควบคุมความรุนแรง
• กลุ่มความวิตกกังวลเรื้อรัง: กังวลเรื่องอนาคต ตื่นตระหนกใจสั่นโดยไม่มีเหตุผล จนไม่กล้าออกไปเจอผู้คน

เบื้องหลังอาการเหล่านี้เกิดจากอะไร ทำไมสมองถึงรวน

หลายคนชอบโทษตัวเองว่าจิตใจไม่เข้มแข็งพอ แต่ความจริงแล้วเรื่องนี้ไม่เกี่ยวกับความอ่อนแอเลยแม้แต่น้อย ภาวะความผิดปกติทางอารมณ์และพฤติกรรม เกิดจากความไม่สมดุลของสารสื่อประสาทในสมอง เช่น เซโรโทนิน หรือโดปามีน ที่ทำหน้าที่ส่งสัญญาณความสุขและควบคุมอารมณ์ นอกจากนี้ยังมีปัจจัยเรื่องพันธุกรรม ความเครียดสะสมตั้งแต่วัยเด็ก หรือการเผชิญกับเหตุการณ์สะเทือนใจรุนแรงในชีวิต ล้วนเป็นตัวกระตุ้นให้ระบบเคมีในสมองทำงานผิดเพี้ยนไปทั้งสิ้น

วิธีรักษาที่ไม่ได้น่ากลัวอย่างที่คิด

คนไข้ส่วนใหญ่พอได้ยินคำว่าพบจิตแพทย์หรือรักษาความผิดทางจิตเวช จะรีบปฏิเสธเพราะกลัวการกินยาหรือกลัวคนอื่นมองว่าบ้า ความจริงคือการรักษาในยุคนี้ก้าวหน้าไปมากและยืดหยุ่นสุดๆ ครับ

เริ่มต้นจากการพูดคุยรับฟังเพื่อปรับความคิดและพฤติกรรม หรือที่เรียกว่าจิตบำบัด เพื่อให้เรารู้ทันอารมณ์ตัวเองและหาวิธีรับมือกับความเครียดอย่างถูกต้อง ส่วนในเคสที่สารเคมีในสมองทำงานผิดปกติมากๆ การใช้ยาปรับสมองภายใต้การดูแลของแพทย์จะช่วยให้สมองกลับมาทำงานได้ปกติ ลดความทรมานจากอาการทางอารมณ์ลงได้อย่างรวดเร็ว ทำให้คนไข้กลับมาใช้ชีวิตได้อย่างมีความสุขอีกครั้ง

เมื่อไหร่ที่ควรพาตัวเองหรือคนใกล้ตัวไปพบแพทย์

ถ้าอาการเปลี่ยนแปลงทางอารมณ์และพฤติกรรมนั้นเริ่มกินเวลานานเกินสองสัปดาห์ เริ่มสร้างความเดือดร้อนให้ตัวเอง คนรอบข้างเริ่มทัก หรือหนักเข้าจนมีความรู้สึกไม่อยากมีชีวิตอยู่ต่อ นั่นคือสัญญาณเร่งด่วนที่คุณควรเดินเข้ามาปรึกษาแพทย์ครับ การมาหาหมอเร็วนอกจากจะช่วยวินิจฉัยได้แม่นยำแล้ว ยังช่วยให้ชีวิตกลับมาเข้ารูปเข้ารอยได้เร็วขึ้นด้วย เพราะสุขภาพใจก็สำคัญไม่แพ้สุขภาพกายครับ