เข้าใจเรื่องภาวะความผิดปกติทางอารมณ์และพฤติกรรม: เมื่อลูกหรือคนใกล้ตัวส่งสัญญาณขอความช่วยเหลือ

เรื่องอารมณ์และพฤติกรรมที่เปลี่ยนไป ไม่ใช่แค่เรื่องดื้อหรือเอาแต่ใจ

เวลาที่เราเห็นคนใกล้ตัว โดยเฉพาะเด็กๆ หรือวัยรุ่น มีอารมณ์ฉุนเฉียวง่าย ก้าวร้าว หรือเก็บตัวเงียบไม่ยอมคุยกับใคร หลายครั้งเรามักเผลอมองว่าเป็นเรื่องของนิสัย ความดื้อรั้น หรือการเรียกร้องความสนใจ แต่ในฐานะหมอที่ตรวจคนไข้กลุ่มนี้มานาน อยากชวนมองให้ลึกลงไปอีกนิดครับว่า บางครั้งอาการเหล่านี้ไม่ใช่แค่เรื่องนิสัยใจคอ แต่อาจเป็นสัญญาณเตือนจากสมองและจิตใจที่กำลังบอกว่า เขากำลังเผชิญกับภาวะความผิดปกติทางอารมณ์และพฤติกรรมอยู่ต่างหาก

สัญญาณแบบไหนที่เริ่มไม่ใช่เรื่องปกติธรรมดา

ทุกคนย่อมมีวันที่อารมณ์ไม่ดี หงุดหงิด หรือเหนื่อยล้าเป็นธรรมดา แต่ความต่างของภาวะความผิดปกติทางอารมณ์และพฤติกรรมคือ ความรุนแรง ความถี่ และระยะเวลาที่ยาวนานจนเริ่มกระทบกับการใช้ชีวิตประจำวัน การเรียน หรือการทำงาน ลองสังเกตอาการเหล่านี้ดูครับว่าเกิดขึ้นบ่อยแค่ไหน

• อารมณ์แปรปรวนรุนแรง เดี๋ยวดีเดี๋ยวร้าย: โกรธง่าย หงุดหงิดใส่คนรอบข้างอย่างไร้เหตุผล หรือร้องไห้ง่ายผิดปกติโดยไม่มีสาเหตุชัดเจน
• พฤติกรรมก้าวร้าวทำลายล้าง: ชอบทำลายข้าวของ ทำร้ายตัวเอง หรือทำร้ายผู้อื่น รวมถึงการต่อต้านกฎระเบียบอย่างรุนแรง
• ปลีกตัวและแยกตัวจากสังคม: จากที่เคยร่าเริงกลับกลายเป็นคนเก็บตัว ไม่ยอมพูดคุยกับใคร ไม่อยากไปโรงเรียนหรือไปทำงาน
• สมาธิสั้นและควบคุมตัวเองไม่ได้: วู่วาม ทำอะไรโดยไม่คิดหน้าคิดหลัง รอคอยไม่เป็น นั่งนิ่งๆ ไม่ค่อยได้

ทำไมสมองและจิตใจถึงรวนจนแสดงออกทางพฤติกรรม

เวลาที่พูดถึงความผิดปกติทางอารมณ์ หลายคนมักโทษการเลี้ยงดูหรือสภาพแวดล้อมเพียงอย่างเดียว แต่ในทางการแพทย์ ปัญหานี้มักมีเรื่องของสารสื่อประสาทในสมองเข้ามาเกี่ยวข้องด้วยครับ สมองส่วนที่ทำหน้าที่ควบคุมอารมณ์ การยับยั้งชั่งใจ และการตัดสินใจ อาจทำงานไม่สมดุล นอกจากนี้ ปัจจัยกดดันรอบตัว ความเครียดสะสม ปัญหาในครอบครัว หรือแม้แต่กรรมพันธุ์ ก็มีส่วนกระตุ้นให้อาการเหล่านี้เด่นชัดขึ้นมาได้เหมือนกัน

การพาคนไข้มาพบแพทย์คือการโอบกอด ไม่ใช่การตีตรา

สิ่งหนึ่งที่ผมมักจะบอกกับครอบครัวที่พาคนไข้มาที่ห้องตรวจเสมอคือ การมาพบจิตแพทย์หรือแพทย์เฉพาะทางไม่ได้แปลว่าคนไข้เป็นบ้า แต่มันคือการหาคำตอบว่าเกิดอะไรขึ้นกับสมองและจิตใจของเขา การพูดคุย ประเมินอาการ และบางครั้งอาจต้องใช้ยาปรับสมดุลสารสื่อประสาทร่วมกับการทำจิตบำบัด จะช่วยให้พวกเขากลับมาควบคุมตัวเองและมีความสุขกับชีวิตได้อีกครั้ง หน้าที่ของเราคือการรับฟัง ไม่ตัดสิน และพาเขาเดินไปรับความช่วยเหลือที่ถูกต้อง

เราจะช่วยดูแลคนที่กำลังเผชิญปัญหานี้อย่างไรดี

การอยู่ร่วมกับคนที่กำลังมีภาวะความผิดปกติทางอารมณ์และพฤติกรรมไม่ใช่เรื่องง่ายเลยครับ พลังใจของคนรอบข้างสำคัญมากจริงๆ สิ่งที่เราพอจะทำได้เบื้องต้นมีดังนี้ครับ

• ตั้งสติและอย่าใช้อารมณ์เข้าสู้: เวลาที่เขากำลังระเบิดอารมณ์ การใช้เสียงดังหรือการลงโทษรุนแรงมักทำให้สถานการณ์แย่ลง รอให้เขาสบโอกาสสงบลงค่อยคุยกัน
• รับฟังด้วยความเข้าใจ: พยายามมองผ่านพฤติกรรมก้าวร้าวไปดูความรู้สึกข้างในว่าเขากำลังกลัว กังวล หรือเครียดเรื่องอะไรอยู่
• สร้างกิจวัตรที่แน่นอน: กำหนดเวลาตื่น นอน และทำกิจกรรมให้ชัดเจน เพื่อช่วยให้สมองและอารมณ์มีความมั่นคงขึ้น
• ปรึกษาผู้เชี่ยวชาญแต่เนิ่นๆ: อย่ารอให้ออาการลุกลามจนเกินแก้ การเริ่มรักษาเร็วเท่าไหร่ โอกาสที่สมองและพฤติกรรมจะกลับมาเข้ารูปเข้ารอยก็มีมากขึ้นเท่านั้นครับ