ทำไมเรื่องตับถึงรอไม่ได้: แนวทางการตรวจคัดกรองไวรัสตับอักเสบที่ทุกคนควรรู้

เวลาตรวจสุขภาพประจำปี หลายคนอาจจะคุ้นเคยกับการเจาะเลือดดูระดับน้ำตาล ไขมัน หรือการทำงานของไต แต่พอกลับมาดูรายการตรวจตับ บางครั้งกลับเจอแค่ค่าเอนไซม์ตับตัวย่อไม่กี่ตัว ซึ่งในความเป็นจริงแล้ว ตับเป็นอวัยวะที่อดทนมาก ต่อให้มีความผิดปกติเกิดขึ้นก็มักจะไม่แสดงอาการเตือนจนกว่าจะเข้าสู่ระยะลุกลาม นี่จึงเป็นเหตุผลว่าทำไมการตรวจคัดกรองไวรัสตับอักเสบถึงเป็นเรื่องใกล้ตัวกว่าที่คิด และไม่ใช่เรื่องไกลตัวสำหรับคนรุ่นใหม่เลย

ตับอักเสบมีกี่แบบ และทำไมเราถึงต้องตรวจให้เจาะจง

เวลาพูดถึงไวรัสตับอักเสบ หลายคนมักจะสับสนว่ามันต่างกันอย่างไร โดยหลักๆ แล้วที่เราตรวจกันบ่อยและมีความสำคัญทางการแพทย์จะมีอยู่สองตัวคือ ชนิดบีและชนิดซี ซึ่งความน่ากลัวของเชื้อพวกนี้คือมันสามารถแฝงตัวอยู่ในร่างกายเราได้เป็นแรมปีโดยที่ไม่มีไข้ ตัวเหลือง หรือตาเหลืองเลย

ไวรัสตับอักเสบชนิดบี: ผู้ช่วยเงียบที่อาจอยู่กับเราตั้งแต่เกิด

เชื้อตัวนี้ติดต่อกันได้ผ่านทางเลือด สารคัดหลั่ง และการถ่ายทอดจากแม่สู่ลูก คนส่วนใหญ่ที่ติดเชื้อเรื้อรังมักไม่รู้ตัวจนกระทั่งตรวจเจอโดยบังเอิญตอนตรวจสุขภาพ หรือบางคนรู้ตัวอีกทีก็ตอนที่มีภาวะตับแข็งหรือมะเร็งตับแล้ว การตรวจเลือดเพื่อหาภูมิตัวนี้จึงช่วยบอกได้ทันทีว่าเรามีภูมิคุ้มกันแล้วหรือยัง หรือมีเชื้อซ่อนอยู่หรือไม่

ไวรัสตับอักเสบชนิดซี: รักษาหายได้ถ้าตรวจเจอไว

สำหรับชนิดนี้ส่วนใหญ่ติดต่อทางกระแสเลือด เช่น การใช้เข็มฉีดยาร่วมกัน หรือการทำหัตถการที่อุปกรณ์ไม่สะอาด สมัยก่อนอาจจะรักษาได้ยากและมีผลข้างเคียงสูง แต่ในปัจจุบันการแพทย์พัฒนาไปไกลมาก มีกลุ่มยาต้านไวรัสที่กินระยะเวลาสั้นๆ ก็หายขาดได้ แต่เงื่อนไขสำคัญคือต้องตรวจคัดกรองให้เจอเสียก่อน

ใครบ้างที่ควรเข้ารับการตรวจคัดกรองทันทีโดยไม่ต้องรอให้อายุมาก

จากประสบการณ์ที่ตรวจคนไข้ในคลินิก หลายคนมักคิดว่าตัวเองไม่น่าจะมีความเสี่ยง แต่ความจริงแล้วมีกลุ่มคนที่ควรได้รับการตรวจเลือดคัดกรองอย่างละเอียด ดังนี้

• ผู้ที่เกิดก่อนปีพุทธศักราช 2535 ซึ่งเป็นช่วงที่ยังไม่มีนโยบายฉีดวัคซีนป้องกันไวรัสตับอักเสบชนิดบีให้เด็กแรกเกิดเป็นพื้นฐาน
• ผู้ที่มีประวัติคนในครอบครัวเป็นโรคตับอักเสบเรื้อรัง ตับแข็ง หรือมะเร็งตับ
• ผู้ที่เคยรับเลือดหรือผลิตภัณฑ์จากเลือดก่อนที่จะมีระบบการตรวจคัดกรองที่เข้มงวดในอดีต
• ผู้ที่เคยมีพฤติกรรมเสี่ยง เช่น การสัก เจาะร่างกาย หรือใช้เข็มฉีดยาร่วมกับผู้อื่น
• ผู้ที่มีค่าเอนไซม์ตับสูงจากการตรวจสุขภาพประจำปีโดยยังไม่ทราบสาเหตุที่แน่ชัด

ขั้นตอนการตรวจคัดกรองและการแปลผลเบื้องต้น

การตรวจหาไวรัสตับอักเสบไม่ใช่เรื่องยุ่งยาก ใช้เวลาเจาะเลือดเพียงไม่กี่นาที โดยแพทย์จะพิจารณาเจาะเลือดตรวจหาโปรเจกต์หลักๆ เช่น หากเป็นชนิดบีจะดูทั้งผิวเปลือกของไวรัสและภูมิคุ้มกันควบคู่กันไป เพื่อแบ่งกลุ่มคนออกเป็นสามกลุ่มหลักคือ กลุ่มที่มีภูมิคุ้มกันแล้วปลอดภัย กลุ่มที่ไม่มีภูมิต้านทานและควรได้รับวัคซีน และกลุ่มที่พบเชื้อซึ่งจะต้องส่งตัวไปตรวจติดตามปริมาณไวรัสและการทำงานของตับในเชิงลึกต่อไป

แนวทางดูแลตัวเองหลังจากรู้ผลตรวจ

หากผลตรวจออกมาว่าปลอดภัยและมีภูมิคุ้มกันแล้ว ก็สบายใจได้ในระดับหนึ่ง แต่ยังคงต้องรักษาสุขภาพตับด้วยการหลีกเลี่ยงแอลกอฮอล์ ควบคุมน้ำหนักไม่ให้มีภาวะไขมันพอกตับ และระมัดระวังเรื่องการกินยาหรืออาหารเสริมที่ไม่มีใบรับรอง แต่ถ้าผลตรวจพบว่าไม่มีภูมิคุ้มกัน แพทย์จะแนะนำให้ฉีดวัคซีนป้องกันให้ครบโดส ส่วนใครที่พบเชื้อไวรัสอยู่ในร่างกาย ไม่ต้องตกใจไป เพราะปัจจุบันโรคนี้สามารถควบคุมและรักษาได้ขอแค่ให้มาพบแพทย์เพื่อประเมินความรุนแรงของโรคอย่างต่อเนื่อง