ช่วงนี้มีคนไข้หลายคนเดินเข้ามาปรึกษาที่ห้องตรวจเรื่องตับอักเสบกันบ่อยขึ้น โดยเฉพาะคนที่ชอบเดินทางท่องเที่ยว ชื่นชอบการกินอาหารอร่อยตามข้างทาง หรือมีแพลนจะไปใช้ชีวิตต่างจังหวัดและต่างประเทศ ซึ่งพอพูดถึงเรื่องตับอักเสบ หลายคนมักจะนึกถึงไวรัสตับอักเสบบี แต่รู้ไหมว่าไวรัสตับอักเสบเอ หรือ Hepatitis A ก็เป็นอีกหนึ่งภัยเงียบที่ติดต่อกันได้ง่ายมากผ่านอาหารและน้ำดื่มที่ปนเปื้อนเชื้อ
ในฐานะหมอที่เจอคนไข้ท้องเสีย อาเจียน หรือมีอาการตัวเหลืองตาเหลืองจากตับอักเสบเฉียบพลันมาไม่น้อย ผมมักจะแนะนำเรื่องการป้องกันไว้ก่อนเสมอ เพราะการรักษาโรคนี้เมื่อเป็นแล้วไม่มีตัวยาจำเพาะ ต้องอาศัยการพักผ่อนและรักษาตามอาการเท่านั้น ซึ่งกินเวลานานและทรมานพอสมควร การฉีดวัคซีนจึงเป็นเกราะป้องกันที่ดีที่สุดในยุคนี้
ทำไมโรคตับอักเสบเอถึงใกล้ตัวเรามากกว่าที่คิด
หลายคนเข้าใจผิดว่าโรคตับอักเสบเอเป็นเรื่องไกลตัว หรือคิดว่าตัวเองภูมิต้านทานดีอยู่แล้ว แต่ในความเป็นจริง เชื้อไวรัสตัวนี้มีความทนทานสูงมากในสิ่งแวดล้อม มันสามารถปนเปื้อนมากับน้ำแข็ง ผักสด ผลไม้ปอกเปลือก หรืออาหารทะเลที่ปรุงไม่สุก โดยที่เรามองไม่เห็นด้วยตาเปล่าเลย
เมื่อเชื้อเข้าสู่ร่างกาย มันจะตรงไปเล่นงานตับของเราโดยตรง ทำให้เซลล์ตับอักเสบ บวม และทำงานได้ไม่เต็มที่ อาการเริ่มต้นมักจะมาแบบเนียนๆ คล้ายไข้หวัดใหญ่ คือมีไข้ต่ำๆ อ่อนเพลีย เบื่ออาหาร คลื่นไส้ อาเจียน ปวดท้อง,ชายโครงขวา และตามมาด้วยอาการดีซ่าน ปัสสาวะสีเข้มเหมือนชาเขียวเข้ม ซึ่งถ้าเป็นในเด็กเล็กอาการอาจจะไม่รุนแรงและหายได้เอง แต่ถ้าเกิดขึ้นในวัยผู้ใหญ่หรือผู้สูงอายุ อาการมักจะรุนแรงกว่ามาก และในบางรายอาจเกิดภาวะตับวายเฉียบพลันที่เป็นอันตรายถึงชีวิตได้
ใครบ้างที่หมอแนะนำให้รีบไปฉีดวัคซีนป้องกันไวรัสตัวนี้
เนื่องจากภูมิคุ้มกันของแต่ละคนไม่เท่ากัน และวัคซีนตัวนี้ไม่ได้อยู่ในโปรแกรมฉีดบังคับพื้นฐานสำหรับผู้ใหญ่ทุกคน ทำให้ผู้ใหญ่ส่วนใหญ่ในปัจจุบันไม่มีภูมิคุ้มกัน หากตรวจเลือดแล้วพบว่ายังไม่มีภูมิ (Anti-HAV Total เป็นลบ) ผมมักจะแนะนำให้รับการฉีดวัคซีนทันที โดยเฉพาะกลุ่มเสี่ยงเหล่านี้
- ผู้ที่ต้องเดินทางไปต่างประเทศ: โดยเฉพาะประเทศที่มีความเสี่ยงสูงในการแพร่ระบาดของโรค เช่น พื้นที่ที่มีสุขอนามัยต่ำ
- คนรักการกินอาหารนอกบ้าน: กลุ่มที่ชอบทานอาหารสตรีทฟู้ด อาหารทะเล หรือผักสดเป็นประจำ
- ผู้ที่มีโรคประจำตัวเกี่ยวกับตับ: เช่น โรคตับอักเสบเรื้อรังจากไวรัสตับอักเสบซี หรือโรคไขมันพอกตับ เพราะหากติดเชื้อไวรัสตับอักเสบเอซ้ำเข้าไปอีก จะทำให้ตับพังเร็วกว่าคนปกติหลายเท่า
- บุคลากรทางการแพทย์และผู้ประกอบอาหาร: คนที่ต้องดูแลผู้ป่วยหรือสัมผัสอาหารโดยตรง เพื่อป้องกันการแพร่เชื้อสู่ผู้อื่น
ขั้นตอนและสูตรการฉีดวัคซีนที่ถูกต้องตามหลักการแพทย์
สำหรับแนวทางการฉีดวัคซีนป้องกันไวรัสชนิดนี้ในปัจจุบัน ถือว่าทำได้ง่ายและมีความปลอดภัยสูงมาก โดยแพทย์จะทำการเจาะเลือดตรวจหาภูมิคุ้มกันก่อน เพื่อดูว่าเราเคยติดเชื้อมาแล้วและมีภูมิคุ้มกันตามธรรมชาติอยู่แล้วหรือยัง ถ้ายังไม่มี ก็สามารถเริ่มกระบวนการฉีดได้เลย
สูตรมาตรฐานที่ใช้กันทั่วโลกจะแบ่งออกเป็น 2 เข็ม
- เข็มแรก: ฉีดเพื่อกระตุ้นให้ร่างกายเริ่มสร้างภูมิคุ้มกันเบื้องต้น
- เข็มกระตุ้น (เข็มที่สอง): ฉีดห่างจากเข็มแรกประมาณ 6 ถึง 12 เดือน (หรือตามคำแนะนำของแพทย์แต่ละยี่ห้อ) เพื่อช่วยให้อัตราการสร้างภูมิคุ้มกันอยู่ในระดับสูงและอยู่ได้ยาวนานตลอดชีวิต
ตำแหน่งที่ฉีดจะเป็นการฉีดเข้ากล้ามเนื้อบริเวณต้นแขน เหมือนกับการฉีดวัคซีนไข้หวัดใหญ่ทั่วไป หลังฉีดเสร็จอาจมีอาการปวด บวม แดง เล็กน้อยบริเวณที่ฉีด ซึ่งเป็นอาการอักเสบตามปกติของร่างกายที่กำลังตอบสนองต่อวัคซีน สามารถประคบเย็นหรือกินยาพาราเซตามอลบรรเทาอาการได้ และจะหายไปได้เองภายในไม่กี่วัน
เตรียมตัวอย่างไรก่อนและหลังมารับบริการที่คลินิก
การเตรียมตัวมารับวัคซีนไม่มีอะไรยุ่งยากเลยครับ แค่พักผ่อนให้เพียงพอในคืนก่อนวันฉีด ดื่มน้ำให้มากๆ และไม่มีไข้เฉียบพลันในวันที่มาฉีด ส่วนใครที่มีโรคประจำตัว กำลังตั้งครรภ์ หรือกำลังกินยาอะไรเป็นประจำอยู่ อย่าลืมแจ้งให้หมอหรือพยาบาลทราบก่อนทุกครั้ง เพื่อความปลอดภัยสูงสุด
หลังจากฉีดวัคซีนแล้ว แนะนำให้นั่งพักสังเกตอาการที่คลินิกต่ออีกประมาณ 30 นาที เพื่อความมั่นใจว่าไม่มีอาการแพ้ยาเฉียบพลัน จากนั้นก็สามารถใช้ชีวิต ทำงาน หรือออกกำลังกายเบาๆ ได้ตามปกติ หลีกเลี่ยงการยกของหนักด้วยแขนข้างที่เพิ่งฉีดไปสัก 1-2 วันก็เพียงพอแล้วครับ
