สมองล้าจากการเสพคอนเทนต์สั้น: ทำไมเราถึงคิดวิเคราะห์เรื่องยากๆ ได้น้อยลง?

เคยสังเกตไหมว่าทำไมอ่านหนังสือหรือบทความยาวๆ แล้วไม่มีสมาธิเหมือนก่อน

หลายคนมักมาปรึกษาหมอที่คลินิกด้วยอาการรู้สึกว่าตัวเองสมองตื้อ คิดอะไรไม่ออก หรือแม้แต่อ่านบทความยาวเกินหนึ่งหน้ากระดาษก็รู้สึกล้าจนอยากจะเลื่อนผ่าน ปัญหาเรื่อง ความบกพร่องของทักษะการคิดวิเคร นี้ไม่ใช่เรื่องของความฉลาดที่ลดลง แต่เป็นผลกระทบจากการที่สมองของเราคุ้นชินกับการรับข้อมูลที่ฉาบฉวยและเน้นความบันเทิงในรูปแบบวิดีโอสั้นหรือพาดหัวข่าวที่เน้นกระตุ้นอารมณ์มากเกินไปในทุกๆ วัน

กลไกสมองกับการรับข้อมูลแบบคำต่อคำ

สมองของมนุษย์เรามีระบบที่เรียกว่า Reward System หรือระบบรางวัล เมื่อเราไถหน้าจอดูคลิปตลกหรือคอนเทนต์ที่ให้ความบันเทิงสมองจะหลั่งสารโดพามีนออกมาทันที ทำให้เรารู้สึกพึงพอใจและอยากดูต่อเรื่อยๆ แต่ปัญหาคือเมื่อเราเสพข้อมูลลักษณะนี้ซ้ำๆ สมองจะเริ่มลดระดับความอดทนต่อข้อมูลที่มีเนื้อหาเข้มข้นหรือต้องใช้การตีความ เพราะการคิดวิเคราะห์เชิงลึกนั้นต้องใช้พลังงานสูงและไม่ได้ให้รางวัลเป็นความสุขแบบฉับพลันเหมือนคลิปสั้นเหล่านั้น

สัญญาณเตือนว่าสมองกำลังขาดการฝึกฝนทักษะการคิดวิเคราะห์

เรามักจะพบพฤติกรรมบางอย่างที่บ่งบอกว่าทักษะการคิดวิเคราะห์เริ่มถดถอย ดังนี้

• ชอบตัดสินเรื่องราวจากพาดหัวข่าวหรือคลิปสรุปสั้นๆ โดยไม่ตรวจสอบเนื้อหาต้นฉบับ
• ไม่มีความอดทนในการอ่านข้อมูลที่ต้องทำความเข้าใจลึกซึ้งหรือข้อมูลที่มีความซับซ้อน
• การตัดสินใจมักใช้ความรู้สึกหรืออารมณ์นำหน้าเหตุผลที่ผ่านการไตร่ตรองแล้ว
• รู้สึกว่าการใช้ความคิดนานๆ ทำให้เกิดอาการล้าอย่างรวดเร็ว

วิธีปรับสมองให้กลับมาคิดวิเคราะห์ได้อย่างเฉียบคม

ข่าวดีคือความสามารถในการคิดวิเคราะห์ไม่ใช่สิ่งที่จะหายไปถาวร แต่เป็นกล้ามเนื้อที่ต้องหมั่นฝึกฝน หมอขอแนะนำวิธีง่ายๆ ที่ทำได้ในชีวิตประจำวันดังนี้

ลดการรับข้อมูลแบบข้ามไปข้ามมา

พยายามบังคับให้ตัวเองอ่านบทความหรือหนังสือที่ยาวขึ้นโดยไม่เปิดแอปพลิเคชันอื่นคั่นในระหว่างที่อ่าน เพื่อฝึกสมาธิ (Deep Work) ให้จดจ่ออยู่กับเรื่องเดียวเป็นเวลา 20-30 นาทีโดยไม่ถูกขัดจังหวะ

ตั้งคำถามกับสิ่งที่ผ่านตาให้มากขึ้น

แทนที่จะเชื่อในสิ่งที่เห็นทันที ลองหยุดคิดสักนิดว่าข้อมูลนี้มีความน่าเชื่อถือแค่ไหน มีมุมมองอื่นที่ไม่ได้กล่าวถึงหรือไม่ การหัดตั้งคำถามคือหัวใจสำคัญของการฟื้นฟูทักษะการคิดวิเคราะห์

ให้เวลาสมองได้พักจากหน้าจอ

ในช่วงเวลาที่สมองไม่ได้ถูกกระตุ้นด้วยข้อมูลที่ฉาบฉวย เป็นช่วงเวลาที่สมองส่วนหน้าจะเริ่มทำงานได้เต็มที่มากขึ้น ลองใช้เวลาอยู่กับความเงียบ หรือการเดินเล่นโดยไม่ฟังอะไร เพื่อให้สมองได้ประมวลผลข้อมูลที่เก็บมาตลอดทั้งวันอย่างเป็นระบบมากขึ้น

การปรับพฤติกรรมเหล่านี้อาจรู้สึกอึดอัดในช่วงแรก แต่ถ้าทำอย่างต่อเนื่องสมองจะค่อยๆ กลับมามีสมาธิและมีความสามารถในการวิเคราะห์เรื่องราวที่ซับซ้อนได้อย่างมีประสิทธิภาพอีกครั้ง