ทำความเข้าใจ กลไกการเกิดไข้สูงในเด็กเล็ก จากมุมมองของหมอเด็ก

เวลาที่ลูกน้อยตัวร้อนจี๋จนคุณพ่อคุณแม่ต้องรีบควาญหาปรอทมาวัดไข้ ความกังวลใจมักจะพุ่งสูงตามอุณหภูมิร่างกายของลูกน้อยเสมอ หลายคนอาจสงสัยว่าทำไมเด็กเล็กถึงไข้ขึ้นสูงได้รวดเร็วนัก และเกิดอะไรขึ้นข้างในร่างกายของลูกกันแน่ วันนี้หมอจะมาเล่าให้ฟังถึงกลไกเบื้องหลังอาการไข้ เพื่อให้คุณพ่อคุณแม่เข้าใจและรับมือได้อย่างสบายใจมากขึ้นเมื่อยามที่ลูกไม่สบาย

เทอร์โมสตัทในสมองทำงานอย่างไร เมื่อลูกเริ่มมีไข้?

ร่างกายของคนเราเปรียบเสมือนมีเครื่องปรับอากาศที่มีระบบควบคุมอุณหภูมิอัตโนมัติฝังอยู่ ซึ่งจุดควบคุมนี้อยู่ในสมองส่วนที่เรียกว่า ไฮโพทาลามัส (Hypothalamus) ทำหน้าที่เปรียบเสมือนเทอร์โมสตัทคอยตั้งค่าอุณหภูมิร่างกายปกติให้อยู่ที่ประมาณ 37 องศาเซลเซียส

แต่เมื่อไหร่ก็ตามที่เจ้าตัวเล็กได้รับเชื้อโรค เช่น ไวรัสหรือแบคทีเรีย เข้าสู่ร่างกาย ระบบภูมิคุ้มกันจะส่งสัญญาณเตือนภัย และปล่อยสารเคมีบางชนิดที่เรียกว่า ไพโรเจน (Pyrogens) ออกมาเดินทางไปตามกระแสเลือด สารเหล่านี้เมื่อวิ่งไปถึงสมองส่วนไฮโพทาลามัส จะไปหลอกสมองว่า อุณหภูมิปกติของร่างกายตอนนี้ควรจะสูงขึ้นนะ สมองจึงทำการปรับตั้งค่าเทอร์โมสตัทให้สูงขึ้นทันที เช่น ปรับไปที่ 39 องศาเซลเซียส

ทำไมตัวร้อนจี๋แต่ลูกถึงบ่นหนาวสั่นและมือเท้าเย็น

เมื่อสมองสั่งการว่าอุณหภูมิเป้าหมายสูงขึ้น แต่ตอนนี้อุณหภูมิร่างกายจริงยังต่ำกว่าเป้าหมาย สมองจึงต้องหาวิธีทำความร้อนให้ถึงจุดที่ตั้งไว้ กลไกนี้แหละครับที่ทำให้เด็กๆ มักมีอาการหนาวสั่น ตัวเย็น หรือขนลุก

• กล้ามเนื้อหดตัวและสั่น: เพื่อสร้างความร้อนให้อุณหภูมิร่างกายไต่ขึ้นไปถึงจุดที่สมองตั้งใหม่
• หลอดเลือดหดตัว: ร่างกายจะดึงเลือดเข้าสู่แกนกลางลำตัวเพื่อรักษาความอบอุ่น ส่งผลให้เลือดไปเลี้ยงผิวหนังและปลายมือปลายเท้าน้อยลง ลูกจึงมีอาการมือเท้าเย็นในระยะแรกที่ไข้กำลังจะขึ้นสูง

ดังนั้นในช่วงที่ลูกกำลังตัวร้อนและหนาวสั่น การเช็ดตัวด้วยน้ำอุ่นจะช่วยระบายความร้อนส่วนเกินและทำให้ร่างกายปรับสมดุลได้ดีขึ้น ไม่ควรใช้น้ำเย็นจัดเด็ดขาดเพราะจะยิ่งทำให้ร่างกายสั่นและสร้างความร้อนเพิ่มขึ้นไปอีก

ไข้สูงไม่ได้น่ากลัวอย่างที่คิด แต่เป็นเกราะป้องกันโรค

หมอเข้าใจดีว่าเวลาเห็นตัวเลขบนปรอทวัดไข้พุ่งไปถึง 39 หรือ 40 องศาเซลเซียส หัวอกคนเป็นพ่อเป็นแม่ย่อมตกใจเป็นธรรมดา แต่ความจริงทางการแพทย์คือ ไข้ไม่ใช่โรค แต่เป็นกลไกการป้องกันตัวตามธรรมชาติของร่างกาย

การที่อุณหภูมิร่างกายสูงขึ้น มีข้อดีมหาศาลต่อระบบภูมิคุ้มกัน

• เชื้อโรคส่วนใหญ่ ทั้งไวรัสและแบคทีเรีย จะเติบโตและแบ่งตัวได้ไม่ดีในสภาพแวดล้อมที่ร้อน
• เม็ดเลือดขาว ซึ่งเป็นทหารกล้าคอยต่อSสู้กับเชื้อโรค จะทำงานได้อย่างมีประสิทธิภาพและรวดเร็วขึ้นมากเมื่ออุณหภูมิร่างกายสูงขึ้น

อาการแบบไหนที่แปลว่าไข้สูงและต้องระวังเป็นพิเศษ

แม้ว่าไข้จะเป็นกลไกที่ดี แต่ถ้าสูงเกินไปก็อาจทำให้เด็กไม่สบายตัว ซึม หรือเสี่ยงต่อภาวะชักจากไข้สูงได้ โดยเฉพาะเด็กเล็กอายุระหว่าง 6 เดือนถึง 5 ปี ที่ระบบประสาทส่วนกลางยังพัฒนาไม่เต็มที่

คุณพ่อคุณแม่ควรสังเกตสัญญาณเตือนที่ต้องพาไปพบแพทย์ทันที

• ไข้สูงติดต่อกันเกิน 48 ถึง 72 ชั่วโมงโดยไม่ยอมลดลง
• ลูกซึมมาก ปลุกตื่นยาก ไม่ยอมดื่มน้ำหรือนมเลย
• มีอาการหายใจหอบเหนื่อย หายใจแรงจนซี่โครงยุบ
• มีผื่นขึ้นตามตัวร่วมกับไข้สูง
• มีอาการชักเกร็ง ตาค้าง

การเข้าใจกลไกการเกิดไข้จะช่วยให้เราไม่ต้องตื่นตระหนกจนเกินไป เมื่อลูกมีไข้ สิ่งสำคัญที่สุดคือการสังเกตอาการรอบด้าน ดูแลให้ดื่มน้ำบ่อยๆ เช็ดตัวลดไข้ และใช้ยาลดไข้ตามคำแนะนำของแพทย์อย่างเคร่งครัด เพื่อให้ร่างกายของลูกได้ต่อสู้กับเชื้อโรคได้อย่างปลอดภัย