เจ็บก้นจนนั่งไม่ได้ อย่าคิดว่าเป็นแค่ริดสีดวง: เจาะลึกเรื่องการเกิดฝีหนองและรูทะลุรอบทวารหนัก

เจ็บก้นหน่วงๆ คลำเจอระลอกนูนแดง อย่าเพิ่งเหมาว่าเป็นริดสีดวงทวาร

หมอเชื่อว่าหลายคนเวลาที่มีอาการเจ็บ เจ็บแปลบ หรือปวดตึงบริเวณก้น มักจะคิดไปก่อนเสมอว่าเป็นริดสีดวงทวาร แล้วลงเอยด้วยการซื้อยาเหน็บหรือยาทามาใช้เอง แต่ผ่านไปหลายวันอาการกลับยิ่งแย่ลงเรื่อยๆ จนถึงขั้นไข้ขึ้น นั่งไม่ได้ เดินแทบไม่ไหว ในชีวิตการทำงานของหมอ มีคนไข้จำนวนมากที่ต้องทนทุกข์ทรมานเพียงเพราะแยกแยะไม่ออกระหว่างริดสีดวงกับอาการอักเสบชนิดอื่น ซึ่งหนึ่งในสาเหตุยอดฮิตที่หมอตรวจเจออยู่บ่อยๆ ก็คือ การเกิดฝีหนองและรูทะลุรอบทวารหนัก นั่นเอง

โรคนี้ไม่ใช่เรื่องไกลตัว และไม่ใช่เรื่องน่าอายที่จะมาพูดคุยกัน หมออยากพามาทำความเข้าใจกับกลไกการเกิดโรคนี้กันแบบเจาะลึก เพื่อที่ทุกคนจะได้สังเกตตัวเองได้ทันท่วงทีและเข้ารับการรักษาอย่างถูกต้องก่อนที่อาการจะลุกลามใหญ่โต

จากต่อมผลิตเมือกอุดตัน สู่การเกิดฝีหนองและรูทะลุรอบทวารหนักได้อย่างไร?

หากจะอธิบายให้เข้าใจง่ายที่สุด หมออยากให้จินตนาการถึงโครงสร้างภายในรูทวารหนักของเราก่อน บริเวณรอบๆ ขอบทวารหนักด้านในจะมีต่อมเล็กๆ ทำหน้าที่ผลิตเมือกเพื่อช่วยหล่อลื่นเวลาที่เราขับถ่าย อุจจาระจะได้ผ่านออกไปได้ง่ายโดยไม่ครูดกับผนังทวารหนัก

แต่จุดเริ่มต้นของปัญหามักเกิดขึ้นเมื่อเกิดการอุดตันในต่อมเหล่านี้ ซึ่งอาจเกิดจากเศษอุจจาระขนาดเล็กตกลงไปอุด หรือมีเชื้อแบคทีเรียเล็ดลอดเข้าไปสะสม เมื่อต่อมระบายเมือกไม่ได้และมีแบคทีเรียเจริญเติบโตอย่างรวดเร็ว ร่างกายของเราจะส่งเม็ดเลือดขาวมาต่อสู้จนเกิดการอักเสบและกลายเป็นหนองสะสมอยู่ภายในขอบทวารหนัก

เมื่อหนองมีปริมาณมากขึ้นเรื่อยๆ แต่อยู่ในพื้นที่จำกัด แรงดันจะบีบให้หนองพยายามเซาะหาทางออกไปตามเนื้อเยื่อรอบๆ ทวารหนัก จนกระทั่งโผล่ออกมาที่ผิวหนังรอบๆ ก้น กลายเป็นฝีหนองอักเสบ บวม แดง และเจ็บปวดอย่างรุนแรง นี่คือกระบวนการแรกเริ่มของ การเกิดฝีหนองและรูทะลุรอบทวารหนัก

ทำไมฝีหนองถึงกลายเป็นรูทะลุ (ฝีคัณฑสูตร) ได้ในภายหลัง?

หลายคนมักถามหมอว่า "หมอครับ/หมอคะ ถ้าเจาะเอาหนองออกแล้ว จะถือว่าหายสนิทเลยไหม?" หมอต้องขออธิบายตามตรงว่า การระบายหนองออกเป็นเพียงขั้นตอนแรกเท่านั้น เพราะเมื่อฝีหนองได้รับการเจาะระบายออกไป ไม่ว่าจะแตกเองตามธรรมชาติหรือได้รับการผ่าตัดโดยแพทย์ เส้นทางหรือ "ท่อ" ที่หนองเคยเซาะผ่านจากต่อมด้านในรูทวารทะลุออกมายังผิวหนังด้านนอกจะยังคงอยู่

หากแผลด้านนอกสมานปิดตัวเร็วเกินไปในขณะที่ทางเชื่อมด้านในยังไม่ได้รับการแก้ไข เชื้อโรคและเศษอุจจาระจากในลำไส้จะยังคงไหลย้อนเข้าไปในท่อนี้ได้เรื่อยๆ เกิดเป็นโพรงอุดตันซ้ำซ้อน จนกลายสภาพเป็นเส้นทางเชื่อมถาวรที่เรียกว่า "รูทะลุรอบทวารหนัก" หรือที่ทางการแพทย์เรียกว่า ฝีคัณฑสูตร (Anal Fistula) นั่นเอง ทำให้คนไข้มีอาการมีน้ำเหลืองหรือหนองไหลซึมออกมาจากรูเล็กๆ ข้างรูทวารอยู่บ่อยๆ เป็นๆ หายๆ ไม่ยอมปิดสนิทเสียที

เช็กอาการเตือน: เจ็บแบบไหนคือฝีหนอง ไม่ใช่ริดสีดวงทวาร

เพื่อไม่ให้สับสนและรักษาผิดวิธี หมออยากชวนมาเช็กอาการเตือนสำคัญๆ ที่บ่งบอกชัดเจนว่าคุณกำลังเผชิญหน้ากับฝีหนองรอบทวารหนัก ไม่ใช่ริดสีดวงทั่วไป:

• ปวดระบมตลอดเวลา: อาการปวดจากฝีหนองจะเป็นอาการปวดตื้อๆ หน่วงๆ ที่รุนแรงขึ้นเรื่อยๆ ตลอดเวลา ไม่ว่าจะนั่ง เดิน หรือแม้แต่นอนเฉยๆ ต่างจากริดสีดวงที่จะเจ็บมากเป็นพิเศษเฉพาะตอนขับถ่ายหรือตอนที่หัวริดสีดวงโผล่ออกมาขัดถู
• มีไข้ร่วมด้วย: เนื่องจากเป็นการติดเชื้อแบคทีเรียอย่างรุนแรง คนไข้มักจะมีไข้ต่ำๆ ไปจนถึงไข้สูง หนาวสั่น และรู้สึกเพลียร่วมด้วย
• คลำเจอระลอกแข็งที่เจ็บมาก: บริเวณผิวหนังข้างรูทวารหนักจะบวม แดง ตึง และร้อน เมื่อเอามือไปแตะเบาๆ จะเจ็บสะดุ้ง
• มีหนองหรือเลือดซึมออกมา: หากฝีเริ่มแตกเอง จะมีน้ำเหลืองปนเลือดหรือหนองกลิ่นคาวจัดไหลซึมออกมาเลอะกางเกงใน

เมื่อเป็นฝีหนองรอบทวารหนัก รักษาอย่างไรให้หายขาดและไม่กลับมาเป็นซ้ำ

หมอขอเน้นย้ำตรงนี้เลยว่า การกินยาปฏิชีวนะ (ยาฆ่าเชื้อ) เพียงอย่างเดียว ไม่สามารถรักษาฝีหนองรอบทวารหนักให้หายขาดได้ เนื่องจากหนองที่คั่งอยู่ใต้ผิวหนังมีแรงดันสูงและไม่มีหลอดเลือดมาเลี้ยงเพียงพอที่จะนำพายาฆ่าเชื้อเข้าไปทำลายเชื้อโรคได้ทั้งหมด วิธีการรักษามาตรฐานและมีประสิทธิภาพที่สุดคือการรักษาโดยศัลยแพทย์เฉพาะทาง:

1. การผ่าตัดระบายหนอง (Incision and Drainage)

ในระยะที่เป็นฝีหนองเฉียบพลัน แพทย์จะทำการเปิดแผลเล็กๆ บริเวณผิวหนังเหนือฝีหนองเพื่อระบายหนองและเนื้อตายออกให้หมด ขั้นตอนนี้จะช่วยลดแรงดันและบรรเทาอาการปวดตึงของคนไข้ได้เกือบจะทันทีหลังผ่าตัด

2. การผ่าตัดรักษารูทะลุรอบทวารหนัก (Fistulotomy หรือ Seton Placement)

หากตรวจพบว่าฝีหนองพัฒนาไปเป็นรูทะลุรอบทวารหนักแล้ว การรักษาจะซับซ้อนขึ้น แพทย์จำเป็นต้องผ่าตัดเพื่อเปิดทางเชื่อมหรือท่อหนองนั้นออก เพื่อให้แผลค่อยๆ สมานตัวจากด้านในขึ้นมาด้านนอก หรือในบางกรณีอาจต้องใช้ไหมทางการแพทย์ร้อยผ่านรูทะลุเพื่อช่วยระบายหนองและค่อยๆ ตัดรัดท่อหนองอย่างปลอดภัย โดยเลี่ยงไม่ให้เกิดความเสียหายต่อหูรูดทวารหนัก เพื่อป้องกันปัญหาการกลั้นอุจจาระไม่ได้ในอนาคต

การดูแลตัวเองหลังผ่าตัด เพื่อให้แผลหายไวและลดโอกาสเกิดรูทะลุซ้ำ

การผ่าตัดจะประสบความสำเร็จได้ดีเพียงใด ส่วนสำคัญครึ่งหนึ่งขึ้นอยู่กับการดูแลตัวเองหลังผ่าตัดของตัวคนไข้เองด้วย หมอมีคำแนะนำง่ายๆ ที่อยากให้ปฏิบัติอย่างเคร่งครัดดังนี้:

• แช่ก้นด้วยน้ำอุ่น (Sitz Bath): หลังการขับถ่ายทุกครั้งและอย่างน้อยวันละ 2-3 ครั้ง ให้แช่ก้นในกะละมังน้ำอุ่นประมาณ 10-15 นาที เพื่อช่วยทำความสะอาดแผล ลดอาการปวดตึง และกระตุ้นการไหลเวียนของเลือดให้แผลสมานตัวเร็วขึ้น
• ซับแผลให้แห้งสนิท: ห้ามเช็ดหรือถูแผลแรงๆ หลังอาบน้ำหรือแช่ก้น ให้ใช้ผ้าสะอาดหรือก๊อซนุ่มๆ ซับเบาๆ จนแห้งสนิท เพราะความอับชื้นเป็นแหล่งเพาะพันธุ์ของแบคทีเรียชั้นดี
• ปรับพฤติกรรมการกินและขับถ่าย: เน้นทานอาหารที่มีกากใยสูง ผัก ผลไม้ และดื่มน้ำมากๆ เพื่อให้อุจจาระนิ่ม เลี่ยงการเบ่งถ่ายรุนแรงที่จะไปครูดและดึงรั้งแผลผ่าตัด

หากคุณเริ่มมีอาการเจ็บก้นหน่วงๆ คลำได้ก้อนบวมแดง หรือมีน้ำเหลืองไหลซึมผิดปกติ หมอแนะนำว่าอย่าอายและอย่ารีรอที่จะไปพบแพทย์เฉพาะทาง เพราะเรื่องฝีหนองรอบทวารหนักยิ่งตรวจเจอเร็วและรักษาได้ตรงจุดเท่าไหร่ โอกาสที่โรคจะลุกลามจนกลายเป็นรูทะลุเรื้อรังก็ยิ่งลดลงเท่านั้น เพื่อให้คุณกลับมาใช้ชีวิตประจำวันได้อย่างมีความสุขและไร้กังวลอีกครั้ง