เจาะลึกวิธีป้องกันการติดเชื้อไวรัสตับอักเสบสำหรับคุณหมอและพยาบาล

เรื่องเล่าจากห้องฉุกเฉิน: เมื่อเข็มตำมือไม่ใช่แค่เรื่องเล็ก

ทุกครั้งที่เราหยิบเข็มฉีดยาหรือทำหัตถการให้ผู้ป่วย ความกดดันไม่ได้มีแค่เรื่องโรคของผู้ป่วยตรงหน้าเท่านั้น แต่ยังมีเงาของความเสี่ยงที่บุคลากรทางการแพทย์ทุกคนรู้ดีแต่ไม่อยากให้เกิดขึ้น นั่นคืออุบัติเหตุจากของมีคมบาดหรือเข็มตำ ซึ่งเป็นประตูบานใหญ่ที่เปิดรับเชื้อไวรัสตับอักเสบเข้าสู่ร่างกายโดยที่เราไม่ทันตั้งตัว หมอเข้าใจดีว่าความเหนื่อยล้าจากการทำงานกะดึกอาจทำให้เผลอเรอได้ แต่เรื่องนี้ยอมประมาทไม่ได้จริงๆ ครับ

ภัยเงียบในโรงพยาบาล: ทำไมไวรัสตับอักเสบบีและซีถึงน่ากลัว

เวลาที่เราพูดถึง การป้องกันการติดเชื้อไวรัสตับอักเสบ สิ่งแรกที่ต้องทำความเข้าใจคือธรรมชาติของเชื้อ ตัวไวรัสตับอักเสบบี (HBV) และซี (HCV) นั้นมีความสามารถในการติดต่อผ่านทางเลือดและสารคัดหลั่งได้ง่ายมาก เชื้อไวรัสตับอักเสบบีมีความทนทานสูงมากแม้จะอยู่บนพื้นผิวภายนอกได้ระยะเวลาหนึ่ง ส่วนไวรัสตับอักเสบซีแม้จะติดทางกระแสเลือดเป็นหลัก แต่ความน่ากลัวคือผู้ป่วยหลายคนไม่แสดงอาการ ทำให้เราไม่มีทางรู้เลยว่าใครมีเชื้อซ่อนอยู่บ้าง การป้องกันตั้งแต่ต้นทางจึงเป็นเกราะคุ้ม 100% ที่ดีที่สุดสำหรับทีมแพทย์และพยาบาล

กางเกงเกราะด่านแรก: ปรับพฤติกรรมการทำงานเพื่อความปลอดภัย

การป้องกันที่ดีที่สุดเริ่มต้นจากกิจวัตรประจำวันในโรงพยาบาลที่เราทำอยู่ทุกวัน:

• เลิกพฤติกรรมสวมปลอกเข็มซ้ำ (Recapping): นี่คือสาเหตุอันดับต้นๆ ของอุบัติเหตุเข็มตำ ถ้าใช้แล้วให้ทิ้งลงถังขยะติดเชื้อทันทีโดยไม่ต้องพยายามสวมปลอกกลับเข้าไปอีก
• จัดการถังขยะติดเชื้อให้ถูกจุด: ห้ามปล่อยให้ถังขยะสำหรับทิ้งของมีคมล้นเด็ดขาด หากพบว่าใส่เกินสามในสี่ส่วน ควรปิดฝาและเปลี่ยนทันที
• สวมใส่อุปกรณ์ป้องกันส่วนบุคคล (PPE) ให้ครบสูตร: ถุงมือ หน้ากากอนามัย และแว่นตากรองกระเซ็น (Face shield) ไม่ใช่เรื่องน่ารำคาญ แต่เป็นโล่ป้องกันเลือดกระเด็นเข้าเยื่อบุตาหรือแผลที่มือ

อาวุธสำคัญ: วัคซีนป้องกันไวรัสตับอักเสบบีและความเข้าใจที่ถูกต้อง

สำหรับไวรัสตับอักเสบบี เราโชคดีที่มีวัคซีนป้องกันที่มีประสิทธิภาพสูงมาก บุคลากรทางการแพทย์ทุกคนจำเป็นต้องได้รับการตรวจหาภูมิคุ้มกัน (Anti-HBs) หลังรับวัคซีนครบ 3 เข็ม หากใครไม่มีภูมิคุ้มกันหรือภูมิฯ ต่ำกว่าเกณฑ์ ควรได้รับวัคซีนกระตุ้นเพิ่มเติม เพราะการมีความคุ้มกันที่พร้อมรบตลอดเวลาจะช่วยลดความเสี่ยงจากการติดเชื้อได้อย่างเด็ดขาด แม้จะเกิดอุบัติเหตุถูกเข็มตำขึ้นมาจริงๆ

เมื่อเกิดอุบัติเหตุเข็มตำหรือเลือดกระเด็นเข้าตา: ต้องทำอย่างไรทันที

ตั้งสติให้ดีแล้วทำตามขั้นตอนเหล่านี้โดยไม่รอช้า:

• ถ้าโดนเข็มตำหรือของมีคมบาด: ห้ามบีบหรือเค้นแผลเด็ดขาด เพราะจะทำให้เชื้อกระจายตัวเข้าสู่กระแสเลือดได้ง่ายขึ้น ให้รีบใช้น้ำสะอาดและสบู่ล้างแผลนั้นทันที ปล่อยให้น้ำไหลผ่านแผลระยะเวลาหนึ่ง
• ถ้าเลือดกระเด็นเข้าตาหรือเยื่อบุ: ให้รีบใช้น้ำเกลือล้างตาหรือน้ำสะอาดล้างตาปริมาณมากๆ ทันทีเป็นเวลาอย่างน้อยสิบถึงสิบห้านาที
• รีบรายงานผู้รับผิดชอบและพบแพทย์อาชีวเวชศาสตร์: เพื่อประเมินความเสี่ยงจากผู้ป่วยต้นทางและพิจารณาให้ยาต้านไวรัสหรืออิมมูโนโกลบูลิน (HBIG) ภายในระยะเวลาที่กำหนด

ดูแลตัวเองให้พร้อมก่อนไปดูแลคนไข้

การเป็นบุคลากรทางการแพทย์ทำให้เราต้องเสียสละและทุ่มเทเพื่อสุขภาพของผู้อื่น แต่การปกป้องสุขภาพของตัวเองก็เป็นจรรยาบรรณและหน้าที่สำคัญไม่แพ้กัน หมออยากชวนเพื่อนร่วมวิชาชีพทุกคนหันมาใส่ใจเรื่องความปลอดภัยในการทำงานอย่างจริงจัง เริ่มต้นจากการใช้อุปกรณ์ป้องกันให้เป็นนิสัย และตรวจสอบสถานะภูมิคุ้มกันของตัวเองอยู่เสมอ เพื่อให้เราสามารถรักษาผู้ป่วยได้อย่างมั่นใจและปลอดภัยในระยะยาว