วัคซีนที่ฉีดไปแล้วจะมีภูมิคุ้มกันอยู่กับเรานานแค่ไหน?

คำถามยอดฮิตจากคนไข้ วัคซีนฉีดเข็มเดียวคุ้มครองตลอดไปจริงไหม

หลายครั้งที่หมอตรวจสุขภาพแล้วแนะนำให้คนไข้ฉีดวัคซีนป้องกันโรคต่างๆ สิ่งแรกที่มักจะได้ยินกลับมาคือ ฉีดครั้งเดียวจบเลยใช่ไหม หรือต้องกลับมาฉีดซ้ำอีกเมื่อไหร่ ซึ่งคำตอบเรื่อง ระยะเวลาความคงอยู่ของระดับภูมิ ไม่ใช่ตัวเลขที่ตายตัวสำหรับวัคซีนทุกชนิด เพราะร่างกายของเรามีกลไกตอบสนองต่อเชื้อโรคที่แตกต่างกันออกไปครับ

กลไกการทำงานของร่างกายเมื่อได้รับวัคซีน

เมื่อเราได้รับวัคซีน ร่างกายจะมองว่านั่นคือผู้บุกรุกและเริ่มสร้างกองทัพเม็ดเลือดขาวเพื่อจดจำลักษณะของเชื้อโรคตัวนั้นๆ ภูมิคุ้มกันที่เกิดขึ้นในช่วงแรกมักจะสูงขึ้นอย่างรวดเร็วเพื่อให้เราพร้อมสู้กับโรค แต่เมื่อเวลาผ่านไป ระดับภูมิต้านทานในกระแสเลือดจะค่อยๆ ลดระดับลงตามธรรมชาติ ซึ่งไม่ได้หมายความว่าเราจะไร้การป้องกันไปเสียทีเดียว เพราะร่างกายยังมีเซลล์ความจำที่พร้อมจะผลิตภูมิคุ้มกันออกมาใหม่หากได้รับเชื้อตัวเดิมอีกครั้ง

ปัจจัยอะไรบ้างที่ทำให้ภูมิคุ้มกันอยู่สั้นหรือยาว

ระดับภูมิคุ้มกันของแต่ละคนอาจลดลงไม่เท่ากัน โดยมีปัจจัยหลักๆ ที่หมออยากให้สังเกตดังนี้ครับ

• ชนิดของวัคซีน วัคซีนบางตัวสร้างภูมิได้ยาวนานตลอดชีวิต เช่น วัคซีนหัด แต่บางตัวอาจต้องการกระตุ้นซ้ำ เช่น บาดทะยักหรือไข้หวัดใหญ่
• สุขภาพพื้นฐานของคนไข้ คนที่มีโรคประจำตัวหรือมีภาวะภูมิคุ้มกันบกพร่อง ร่างกายอาจสร้างภูมิได้น้อยหรือภูมิเสื่อมเร็วกว่าคนทั่วไป
• อายุ คนไข้สูงวัยระบบการตอบสนองของภูมิคุ้มกันอาจไม่ว่องไวเท่าคนวัยหนุ่มสาว ทำให้ระดับภูมิคุ้มกันคงอยู่ได้สั้นกว่า

ทำไมบางโรคถึงต้องมีการฉีดวัคซีนกระตุ้น

การฉีดวัคซีนเข็มกระตุ้นหรือ Booster Dose มีจุดประสงค์เพื่อเตือนความจำให้ระบบภูมิคุ้มกันกลับมาตื่นตัวและสร้างระดับแอนติบอดีให้สูงขึ้นอีกครั้ง เหมือนการทบทวนบทเรียนให้ร่างกายจำวิธีจัดการกับเชื้อโรคได้อย่างแม่นยำและรวดเร็ว หากเราปล่อยให้ระยะเวลานานเกินไปจนภูมิคุ้มกันลดลงต่ำกว่าจุดที่ปลอดภัย การฉีดกระตุ้นจะช่วยให้เรากลับมามีเกราะป้องกันที่แข็งแกร่งเท่าเดิมครับ

จะรู้ได้อย่างไรว่าถึงเวลาต้องฉีดวัคซีนซ้ำ

วิธีตรวจสอบที่แม่นยำที่สุดคือการปรึกษาแพทย์เพื่อประเมินประวัติการได้รับวัคซีนของแต่ละบุคคล บางรายอาจต้องมีการเจาะเลือดตรวจหาระดับภูมิคุ้มกันในกรณีที่เป็นวัคซีนเฉพาะทาง แต่โดยทั่วไปแล้วทางสาธารณสุขจะมีตารางกำหนดการฉีดวัคซีนที่เหมาะสมกับช่วงวัยไว้อยู่แล้ว การไปตามนัดหมายจึงเป็นวิธีที่ง่ายและปลอดภัยที่สุดในการคงระดับภูมิคุ้มกันให้เพียงพอต่อการป้องกันโรคครับ