ทำไมเราถึงเปลี่ยนนิสัยไม่ได้สักที: ทำความเข้าใจภาวะการขาดวินัยเชิงบวก

เคยไหมที่ตั้งใจจะเริ่มทำสิ่งใหม่ แต่กลับจบลงที่เดิม

หลายคนเดินเข้ามาปรึกษาด้วยความรู้สึกท้อแท้กับตัวเอง ทั้งที่ตั้งเป้าหมายไว้ดิบดีว่าจะออกกำลังกาย จะลดน้ำหนัก หรือจะอ่านหนังสือพัฒนาตัวเอง แต่ผ่านไปเพียงไม่กี่วันก็กลับไปใช้ชีวิตแบบเดิม หมออยากบอกว่านี่ไม่ใช่เรื่องของความขี้เกียจหรือการขาดความพยายาม แต่เป็นเรื่องของสมองที่ยังไม่ถูกปรับจูนให้คุ้นชินกับการสร้างนิสัยใหม่ หรือที่เรียกกันว่า การขาดวินัยเชิงบวก

นิยามที่แท้จริงของการขาดวินัยเชิงบวกคืออะไร

การขาดวินัยเชิงบวกไม่ใช่เรื่องของการไม่มีระเบียบวินัยในชีวิตประจำวัน แต่คือการที่สมองของเรายังไม่ได้สร้างวงจรประสาทที่แข็งแรงพอจะรองรับพฤติกรรมใหม่ๆ ที่เราอยากทำ เมื่อเราพยายามฝืนทำสิ่งที่ไม่ได้เป็นความเคยชิน ร่างกายจะรู้สึกต่อต้านเหมือนมีกลไกป้องกันตัว ทำให้เราล้มเลิกไปในที่สุดก่อนที่พฤติกรรมนั้นจะกลายเป็นนิสัยอัตโนมัติ

ทำไมสมองของเราถึงต่อต้านการเปลี่ยนแปลง

สมองมนุษย์ถูกออกแบบมาให้ประหยัดพลังงานมากที่สุด การทำอะไรเดิมๆ ที่คุ้นเคยเป็นเรื่องที่ใช้พลังงานน้อยและปลอดภัย แต่การเริ่มต้นวินัยใหม่ๆ คือการสร้างทางเดินเส้นประสาทใหม่ ซึ่งต้องใช้พลังงานสูง ดังนั้นเมื่อเราเริ่มทำอะไรที่ไม่คุ้นเคย สมองจึงพยายามดึงเรากลับไปสู่ที่เดิมเพื่อความสบาย จนเกิดเป็นภาวะที่ดูเหมือนว่าเราไม่มีวินัยในการพัฒนาตนเอง

ก้าวข้ามขีดจำกัดด้วยการสร้างวินัยทีละนิด

หากอยากแก้ปัญหาการขาดวินัยเชิงบวก หมอแนะนำให้เลิกมองภาพใหญ่ที่ไกลตัว แล้วลองหันมาใช้กลยุทธ์เหล่านี้แทน

• ย่อยเป้าหมายให้เล็กที่สุด: อย่าเริ่มด้วยการวิ่งหนึ่งชั่วโมง ให้เริ่มจากการใส่รองเท้าผ้าใบแล้วเดินรอบบ้านห้านาทีพอ
• เชื่อมโยงกับนิสัยเดิม: เอาสิ่งที่อยากทำไปแปะไว้กับกิจวัตรที่ทำอยู่แล้ว เช่น จะอ่านหนังสือทุกครั้งหลังจากแปรงฟันเสร็จ
• เน้นความสม่ำเสมอมากกว่าความหนักหน่วง: การทำเล็กๆ น้อยๆ ให้ได้ทุกวันสำคัญกว่าการหักโหมทำในวันเดียวแล้วเลิกไปทั้งสัปดาห์

ทำอย่างไรให้วินัยใหม่กลายเป็นเรื่องสนุก

หัวใจสำคัญคือการให้รางวัลสมอง วินัยเชิงบวกจะเกิดขึ้นได้ก็ต่อเมื่อสมองเรียนรู้ว่าพฤติกรรมนี้ให้ผลลัพธ์ที่ดี การชื่นชมตัวเองเล็กๆ น้อยๆ หลังทำสำเร็จจะช่วยกระตุ้นการหลั่งสารแห่งความสุข ทำให้สมองไม่รู้สึกว่าการเปลี่ยนแปลงเป็นเรื่องน่าอึดอัดอีกต่อไป

เมื่อไหร่ที่ควรปรึกษาผู้เชี่ยวชาญ

บางครั้งปัญหาเรื่องการขาดวินัยอาจไม่ใช่เรื่องของทัศนคติเพียงอย่างเดียว หากรู้สึกว่าชีวิตติดขัดจนไม่สามารถทำงานหรือใช้ชีวิตได้ตามปกติ ร่วมกับมีอาการหลงลืม จดจ่อกับสิ่งใดไม่ได้นาน หรือมีความเครียดสะสม การได้พูดคุยกับจิตแพทย์หรือนักจิตวิทยาเพื่อตรวจเช็กภาวะทางสมองบางประการ เช่น สมาธิสั้นในวัยผู้ใหญ่ ก็เป็นทางเลือกที่ช่วยให้เข้าใจตัวเองได้ดีขึ้นมาก