โภชนาการและการให้อหารในเด็กที่มีความต้องการพิเศษ: คู่มือเข้าใจง่ายจากคุณหมอ

ลูกกินยาก สำลักบ่อย หรือน้ำหนักไม่ค่อยขึ้น เรื่องใหญ่ที่พ่อแม่กังวล

เวลาคุณพ่อคุณแม่พาลูกที่มีความต้องการพิเศษมาหาที่คลินิก สิ่งหนึ่งที่มักจะกังวลใจไม่แพ้เรื่องพัฒนาการก็คือเรื่องการกินอาหารครับ เด็กหลายคนมีปัญหาเรื่องการเคี้ยว การกลืน หรือมีความไวต่อรสชาติและสัมผัสของอาหาร ทำให้มื้ออาหารกลายเป็นความเครียดทั้งของลูกและคนเลี้ยง การดูแลโภชนาการในเด็กกลุ่มนี้จึงต้องอาศัยความเข้าใจ ความใจเย็น และเทคนิคที่ต่างจากการเลี้ยงเด็กทั่วไปพอสมควร

ทำไมเด็กกลุ่มนี้ถึงมีปัญหาเรื่องการกินอาหาร?

ก่อนที่เราจะไปดูเรื่องเมนูหรือวิธีป้อน เราต้องเข้าใจก่อนว่าสาเหตุที่ลูกกินยากหรือมีปัญหาโภชนาการนั้นมาจากอะไรได้บ้าง ซึ่งมักจะมาจากหลายปัจจัยร่วมกันครับ

• ปัญหาทางกายภาพและกล้ามเนื้อ: กล้ามเนื้อรอบปาก ลิ้น หรือการทำงานประสานกันของการกลืนมีปัญหา ทำให้เคี้ยวลำบากและเสี่ยงต่อการสำลัก
• ความผิดปกติทางระบบประสาทและสมอง: ส่งผลต่อการรับรู้รสชาติ สัมผัส และความรู้สึกหิวอิ่มในร่างกาย
• ปัญหาทางพฤติกรรมและอารมณ์: เด็กบางคนมีความวิตกกังวลสูง ต่อต้านอาหารบางประเภทอย่างรุนแรง (Sensory Issue)
• ผลข้างเคียงจากยา: ยาบางชนิดที่น้องต้องทานประจำอาจทำให้เบื่ออาหาร ท้องอืด หรือระบบย่อยเปลี่ยนไป

เช็กลิสต์ประเมินภาวะโภชนาการเบื้องต้นที่บ้าน

คุณพ่อคุณแม่สามารถสังเกตลูกน้อยได้ด้วยตัวเองง่ายๆ เพื่อดูว่าโภชนาการของน้องกำลังมีปัญหาหรือไม่

• กราฟการเจริญเติบโต ทั้งน้ำหนักและส่วนสูงเริ่มตกเกณฑ์ หรือหยุดนิ่งเป็นเวลานาน
• ใช้เวลานานมากกว่าหนึ่งชั่วโมงต่อมื้ออาหาร และน้องเหนื่อยง่ายเวลากิน
• มีอาการสำลัก ไอ หน้าดำหน้าแดง หรืออาเจียนออกมาบ่อยๆ ระหว่างหรือหลังมื้ออาหาร
• เลือกกินอาหารเฉพาะบางสี บางเนื้อสัมผัส จนเสี่ยงต่อการขาดสารอาหาร

เทคนิคการปรับอาหารและการป้อนให้เหมาะกับลูกแต่ละคน

เมื่อลูกมีปัญหาเรื่องการเคี้ยวหรือการกลืน การปรับลักษณะของอาหารให้เหมาะสมจึงเป็นหัวใจสำคัญที่จะช่วยให้ลูกได้รับสารอาหารครบถ้วนโดยไม่อันตราย

ปรับเนื้อสัมผัสอาหารอย่างไรให้กลืนง่ายไม่สำลัก

สำหรับเด็กที่มีปัญหาการเคี้ยว การทำให้อาหารนิ่ม ละเอียด หรือมีความข้นหนืดที่พอเหมาะจะช่วยได้มากครับ อาหารควรมีความเนียนสม่ำเสมอ ไม่ควรมีชิ้นเนื้อปนกับน้ำใสๆ เพราะจะทำให้สำลักได้ง่าย การใช้อุปกรณ์เสริมความหนืดของอาหารตามคำแนะนำของนักกายภาพบำบัดการกลืนก็เป็นอีกวิธีที่ช่วยได้ดี

รับมือกับพฤติกรรมเลือกกินและปฏิเสธอาหาร

เด็กพิเศษหลายคนมีความไวต่อสัมผัสของอาหารเป็นพิเศษ วิธีแก้คืออย่าเพิ่งบังคับครับ ให้เริ่มจากการสัมผัส เล่น หรือทำความคุ้นเคยกับอาหารชนิดนั้นก่อนทีละน้อย ค่อยๆ นำอาหารใหม่มาผสมกับอาหารเดิมที่น้องชอบในปริมาณน้อยมากๆ แล้วค่อยๆ เพิ่มขึ้นทีละนิดด้วยความใจเย็น

ทางเลือกเมื่อลูกกินทางปากไม่ได้หรือได้ไม่พอ

ในกรณีที่น้องมีความรุนแรงของโรคที่ทำให้ไม่สามารถกินอาหารทางปากได้เลย หรือกินได้น้อยมากๆ จนเสี่ยงต่อภาวะขาดสารอาหารและสำลักลงปอด การใส่สายยางให้อาหาร เช่น สายยางทางจมูกหรือการผ่าตัดเปิดหน้าท้องเพื่อให้อหาร (Gastrostomy) ถือเป็นทางการแพทย์ที่ช่วยชีวิตและคงไว้ซึ่งภาวะโภชนาการที่ดีของเด็ก

คุณหมออยากให้กำลังใจคุณพ่อคุณแม่ทุกท่านนะครับ การดูแลโภชนาการในเด็กที่มีความต้องการพิเศษต้องใช้เวลาและความอดทนสูงมาก ค่อยๆ ปรับและสังเกตลูกไปทีละนิด หากกังวลเรื่องน้ำหนักหรือการสำลัก อย่าลังเลที่จะปรึกษากุมารแพทย์หรือนักกำหนดอาหารเพื่อแนวทางที่ปลอดภัยที่สุดสำหรับลูกน้อยครับ