กลืนลำบากสำลักบ่อย: สัญญาณเตือนจากกล้ามเนื้อและระบบประสาทที่ต้องรู้

กลืนลำบากไม่ใช่แค่เรื่องของคอแห้งหรือเจ็บคอธรรมดา

หลายครั้งที่หมอตรวจคนไข้แล้วพบว่ามีอาการกินข้าวแล้วติดคอ รู้สึกเหมือนมีก้อนอะไรจุกอยู่ที่คอ หรือดื่มน้ำแล้วสำลักบ่อย หลายคนอาจคิดว่าเป็นแค่เพราะรีบกิน หรือดื่มน้ำเร็วเกินไป แต่ในทางการแพทย์อาการเหล่านี้เป็นสัญญาณของ ความผิดปกติของกล้ามเนื้อในการดูดกลืน ซึ่งหากปล่อยทิ้งไว้อาจนำไปสู่ภาวะขาดสารอาหาร หรือร้ายแรงกว่านั้นคือการสำลักจนเกิดภาวะปอดอักเสบติดเชื้อได้

กลไกการกลืนที่ซับซ้อนกว่าที่คิด

การกลืนของคนเราไม่ใช่เรื่องง่ายๆ แต่มันคือการทำงานประสานกันอย่างแม่นยำของกล้ามเนื้อและเส้นประสาทกว่า 20 คู่ ตั้งแต่ปาก ลำคอ ไปจนถึงหลอดอาหาร เริ่มจากการเคี้ยวที่ต้องอาศัยกล้ามเนื้อกราม ต่อด้วยการผลักอาหารลงไปในคอ และจังหวะที่กล้ามเนื้อหูรูดเปิดเพื่อให้ผ่านเข้าสู่หลอดอาหารโดยไม่หลุดเข้าไปในหลอดลม หากจุดใดจุดหนึ่งทำงานผิดพลาด เราก็จะเริ่มรู้สึกถึงความผิดปกติของการกลืนทันที

สาเหตุที่ทำให้กล้ามเนื้อสั่งการกลืนไม่ได้ดั่งใจ

ความผิดปกติที่เกิดขึ้นมักแบ่งออกเป็น 2 กลุ่มใหญ่ คือปัญหาจากกล้ามเนื้อโดยตรง หรือปัญหาจากระบบประสาทที่ส่งคำสั่งมายังกล้ามเนื้อ โดยสาเหตุที่หมอพบได้บ่อย ได้แก่

• ภาวะกล้ามเนื้ออ่อนแรงจากโรคทางระบบประสาท เช่น โรคพาร์กินสัน โรคกล้ามเนื้ออ่อนแรง (ALS) หรือผลจากโรคหลอดเลือดสมอง
• ความเสื่อมตามวัยที่ทำให้กล้ามเนื้อคอทำงานได้ช้าและไม่ประสานกัน
• ภาวะหูรูดหลอดอาหารหดเกร็งผิดปกติ ทำให้กลืนแล้วรู้สึกเหมือนอาหารค้างติดแน่นอยู่ตรงหน้าอก
• โรคของกล้ามเนื้อโดยตรง เช่น โรคกล้ามเนื้ออักเสบ ซึ่งส่งผลให้กำลังในการบีบตัวลดลง

สัญญาณเตือนที่บอกว่าเรากำลังมีปัญหาเรื่องการกลืน

ลองสังเกตตัวเองดูว่ามีอาการเหล่านี้หรือไม่ หากมีควรปรึกษาแพทย์เพื่อประเมินอย่างละเอียด

• ต้องเคี้ยวอาหารนานกว่าปกติ หรือต้องพยายามกลืนซ้ำหลายครั้งกว่าอาหารจะลงไปได้
• มีอาการสำลักน้ำหรืออาหารบ่อยครั้งในขณะรับประทาน
• รู้สึกเหมือนมีเศษอาหารติดค้างอยู่ตามซอกหรือบริเวณลำคอ
• น้ำหนักตัวลดลงโดยไม่ทราบสาเหตุจากการที่รับประทานอาหารได้น้อยลง
• มีอาการไอหลังจากกลืนอาหารหรือดื่มน้ำ

วิธีดูแลและฟื้นฟูการกลืนให้กลับมาปกติ

เมื่อตรวจพบสาเหตุแล้ว การรักษามักจะเริ่มจากการฝึกฝนกล้ามเนื้อและการปรับเปลี่ยนพฤติกรรม โดยนักกิจกรรมบำบัดหรือนักแก้ไขการพูดจะเป็นผู้สอนเทคนิค เช่น การจัดท่าทางในการรับประทานอาหาร การปรับความข้นหนืดของอาหารให้เหมาะสม เพื่อลดโอกาสในการสำลัก รวมถึงการทำกายภาพบำบัดกล้ามเนื้อบริเวณลำคอให้กลับมาแข็งแรงและตอบสนองได้ดีขึ้น ในบางกรณีที่มีภาวะกล้ามเนื้อหูรูดเกร็งตัวมาก แพทย์อาจพิจารณาการใช้ยาหรือการหัตถการทางการแพทย์เพื่อคลายกล้ามเนื้อนั้นๆ

เมื่อไหร่ที่ต้องมาพบหมอเพื่อตรวจให้แน่ชัด

หากอาการเริ่มกระทบต่อชีวิตประจำวัน เช่น กลัวการกินข้าวเพราะสำลักบ่อย กินอาหารได้น้อยลงจนร่างกายซูบผอม หรือทุกครั้งที่กลืนแล้วรู้สึกเหมือนจะหายใจไม่ออก อย่ารอช้าครับ การวินิจฉัยตั้งแต่เนิ่นๆ จะช่วยป้องกันภาวะแทรกซ้อนที่รุนแรงและช่วยให้เรากลับมามีความสุขกับการรับประทานอาหารได้อีกครั้ง