ภาวะภูมิแพ้รุนแรงเฉียบพลัน: เมื่อระบบภูมิคุ้มกันทำงานเกินเบอร์จนเป็นเรื่องใหญ่

เรื่องไม่คาดคิดที่อาจเกิดขึ้นได้ทุกเมื่อ

เวลาที่พูดถึงอาการแพ้ หลายคนมักจะนึกถึงแค่ผื่นคันแดงๆ จามฟุดฟิด หรือน้ำมูกไหล ซึ่งพอกินยาแก้แพ้มนุษย์เราก็มักจะหายเป็นปกติแล้วใช้ชีวิตต่อได้ทันที แต่ในความเป็นจริงทางการแพทย์ มีภาวะภูมิแพ้อีกรูปแบบหนึ่งที่อันตรายและน่ากลัวกว่านั้นมาก เพราะมันไม่ได้หยุดแค่ผิวหนังหรือทางเดินหายใจส่วนบน แต่เล่นงานระบบต่างๆ ในร่างกายพร้อมกันอย่างรวดเร็วตั้งแต่วินาทีแรกที่ได้รับสิ่งที่แพ้ ภาวะนี้ทางการแพทย์เรียกว่า ภาวะภูมิแพ้รุนแรงเฉียบพลัน ซึ่งเป็นเหตุฉุกเฉินทางการแพทย์ที่ถ้าช่วยเหลือไม่ทัน อาจอันตรายถึงชีวิตได้ในเวลาเพียงไม่กี่นาที

ภาวะภูมิแพ้รุนแรงเฉียบพลันคืออะไร และเกิดอะไรขึ้นกับร่างกายบ้าง

เวลาที่ร่างกายคนเราบังเอิญรับสารบางอย่างเข้าไป แล้วระบบภูมิคุ้มกันเกิดความเข้าใจผิดคิดว่าสิ่งนั้นเป็นผู้ร้ายตัวฉกาจ ทั้งที่จริงๆ แล้วมันอาจจะเป็นแค่ถั่วลิสง อาหารทะเล พิษแมลง หรือยาบางตัว ภูมิคุ้มกันจึงสั่งการระดมพลปล่อยสารเคมีและฮีสตามีนออกมาสู้รบแบบยกใหญ่

ความวุ่นวายนี้ทำให้เส้นเลือดทั่วร่างกายขยายตัวอย่างกะทันหัน ความดันโลหิตดิ่งลงฮวบฮาบ ในขณะเดียวกันหลอดลมก็เกิดอาการตีบเกร็งจนลมหายใจเข้าออกเริ่มติดขัด น้ำในเส้นเลือดซึมออกมาตามเนื้อเยื่อทำให้เกิดอาการบวมตามหน้า ตา ริมฝีปาก และคอหอย เรียกว่าระบบในร่างกายรวนพร้อมเพรียงกันหมดในเวลาอันสั้น

สัญญาณเตือนแบบไหนที่ฟ้องว่ากำลังเจอภาวะนี้อยู่

อาการมักจะเริ่มแสดงตัวอย่างรวดเร็วหลังสัมผัสสิ่งที่แพ้ โดยมักจะมีอาการจากหลายระบบพร้อมกัน ดังนี้

• ผิวหนังและเยื่อบุ: มีลมพิษขึ้นกระจายทั่วตัว หน้าบวม ริมฝีปากบวม หรือรู้สึกคันยิบๆ ตามผิวหนัง
• ระบบทางเดินหายใจ: หายใจมีเสียงหวีด แน่นหน้าอก หายใจไม่อิ่ม หรือรู้สึกเหมือนมีก้อนจุกอยู่ที่คอ กลืนน้ำลายลำบาก
• ระบบไหลเวียนโลหิต: เวียนหัว หน้ามืด ใจสั่น ตัวเย็น เหงื่อแตกพลั่ก หรือความดันโลหิตต่ำจนหมดสติ
• ระบบทางเดินอาหาร: คลื่นไส้ อาเจียน ปวดท้องเกร็ง หรือท้องเสียอย่างกะทันหัน

สิ่งแรกที่ต้องทำเมื่อเจอเหตุการณ์นี้

หากพบว่าคนใกล้ตัวมีอาการเหล่านี้หลังจากกินอาหาร ฉีดยา หรือถูกแมลงต่อย สิ่งสำคัญที่สุดคือความรวดเร็วในการจัดการ

• ตั้งสติและขอความช่วยเหลือ: โทรสายด่วนการแพทย์ฉุกเฉินทันที แจ้งอาการให้ชัดเจนว่าเป็นภาวะภูมิแพ้รุนแรง
• หยุดการสัมผัส: หากยังอมอาหารที่แพ้อยู่ให้คายออก หรือถ้าถูกแมลงต่อยให้รีบเอาเหล็กในออก
• จัดท่าทางให้ถูกต้อง: หากผู้ป่วยหายใจลำบากให้นั่งตัวตรงเพื่อช่วยให้ปอดขยายตัวได้ดีขึ้น แต่ถ้ามีอาการหน้ามืด ความดันต่ำ ให้ให้นอนราบและยกขาขึ้นสูงเพื่อให้เลือดไหลไปเลี้ยงสมอง
• ใช้ยาฉีดประจำตัว: สำหรับคนที่มีประวัติแพ้รุนแรงและพกยาฉีดอะดรีนาลีนติดตัว ให้รีบนำมาฉีดเข้าที่กล้ามเนื้อต้นขาด้านนอกทันทีตามคำแนะนำของแพทย์

การรักษาที่โรงพยาบาลและการดูแลหลังจากนั้น

เมื่อผู้ป่วยมาถึงมือแพทย์ การรักษาหลักคือการฉีดยาอะดรีนาลีนเพื่อช่วยขยายหลอดลมและยกความดันโลหิตให้กลับมาเป็นปกติโดยเร็วที่สุด พร้อมทั้งให้ออกซิเจน ให้สารน้ำทางหลอดเลือดดำ และให้ยาต้านฮีสตามีนหรือยาสเตียรอยด์ร่วมด้วยเพื่อลดการอักเสบซ้ำซ้อน

หลังจากอาการสงบลงแล้ว แพทย์มักจะแนะนำให้ตรวจหาสาเหตุที่แน่ชัดว่าแพ้อะไร เพื่อจะได้หลีกเลี่ยงสิ่งนั้นอย่างเด็ดขาดในอนาคต พร้อมทั้งสอนวิธีสังเกตอาการเตือนและวิธีใช้ยาฉีดฉุกเฉินด้วยตัวเอง เพราะคนที่เคยมีประวัติภาวะภูมิแพ้รุนแรงเฉียบพลันแล้ว มีโอกาสที่จะกลับมาเป็นซ้ำได้อีกหากได้รับสารเดิมเข้าไปอีกครั้ง การระมัดระวังตัวและการพกยาฉุกเฉินจึงเป็นเกราะคุ้มครองชีวิตที่ดีที่สุด