ภาวะภูมิแพ้รุนแรงเฉียบพลัน: เมื่อระบบภูมิคุ้มกันทำงานเกินเบอร์จนอันตรายถึงชีวิต

ช่วงนี้หมอมักจะเจอเคสคนไข้ที่มาด้วยอาการแพ้อย่างเฉียบพลัน ไม่ว่าจะเป็นการกินอาหารทะเลแล้วผื่นขึ้นแน่นหน้าอก หรือโดนแมลงต่อyแล้วหน้าตาบวมเป่งหายใจไม่ออก อาการเหล่านี้ไม่ใช่แค่ผื่นแพ้ธรรมดาตามผิวหนังทั่วไปที่กินยาแก้แพ้แล้วนอนหลับไปก็หาย แต่เป็นภาวะที่ทางการแพทย์เรียกว่า ภาวะภูมิแพ้รุนแรงเฉียบพลัน ซึ่งเป็นภาวะวิกฤตที่ต้องได้รับการช่วยเหลือทันทีเพราะไม่อย่างนั้นอาจเป็นอันตรายถึงชีวิตได้

ภาวะภูมิแพ้รุนแรงเฉียบพลัน คืออะไรและเกิดอะไรขึ้นในร่างกายเรา?

เวลาที่เราพูดถึงอาการแพ้ ร่างกายคนเราปกติจะมีปฏิกิริยาต่อสิ่งแปลกปลอมอยู่แล้ว แต่สำหรับคนที่เกิดภาวะภูมิแพ้รุนแรงเฉียบพลัน ระบบภูมิคุ้มกันในร่างกายเกิดจำเลยผิดตัว มองสารที่ไม่เป็นอันตราย เช่น โปรตีนในอาหารหรือพิษแมลง ให้กลายเป็นผู้ร้ายตัวฉกาจ ร่างกายจึงปล่อยสารสื่ออักเสบจำนวนมหาศาลออกมาพร้อมกันในเวลาอันรวดเร็ว

ผลลัพธ์ที่ตามมาคือหลอดเลือดทั่วร่างกายขยายตัวอย่างฉับพลัน ทำให้ความดันโลหิตตกฮวบ ในขณะเดียวกันทางเดินหายใจก็เกิดอาการบวมตีบแคบลง ทำให้ลมหายใจเข้าออกไม่ได้ อากาศเข้าปอดไม่ได้ คนไข้จึงมักจะรู้สึกเหมือนกำลังจะขาดอากาศหายใจ ซึ่งกระบวนการทั้งหมดนี้เกิดขึ้นภายในเวลาแค่ไม่กี่นาทีหลังจากได้รับสิ่งที่แพ้เข้าไป

สัญญาณเตือนภัยแบบไหนที่เรียกว่าอาการรุนแรงและต้องระวัง?

อาการของภาวะนี้ไม่ได้มีแค่ผื่นคันตามตัวอย่างที่หลายคนเข้าใจ แต่จะลามไปหลายระบบในร่างกายพร้อมๆกัน โดยสังเกตอาการเหล่านี้ให้ดี

• ระบบผิวหนัง: มีผื่นลมพิษกระจายทั่วตัว หน้าบวม ริมฝีปากบวม ตาบวม หรือมีอาการคันตามผิวหนังอย่างรุนแรง
• ระบบทางเดินหายใจ: แน่นหน้าอก หายใจมีเสียงหวีด หายใจไม่อิ่ม รู้สึกเหมือนมีก้อนอะไรมาจุกอยู่ที่คอ หรือเสียงแหบเฉียบพลัน
• ระบบไหลเวียนโลหิต: หน้ามืด วิงเวียนศีรษะ ความดันโลหิตต่ำลงมาก หรือหมดสติไปเฉียบพลัน
• ระบบทางเดินอาหาร: คลื่นไส้ อาเจียนอย่างรุนแรง หรือมีอาการปวดบิดในท้อง

สาเหตุยอดฮิตที่กระตุ้นให้เกิดอาการแพ้ขั้นวิกฤต

สิ่งกระตุ้นรอบตัวเรามีอยู่หลากหลาย แต่กลุ่มหลักๆ ที่หมอมักพบเจอและอยากให้ทุกคนระมัดระวังเป็นพิเศษ ได้แก่

• อาหาร: ถั่วลิสง ถั่วเปลือกแข็ง อาหารทะเล นมวัว ไข่ หรือแป้งสาลี
• แมลงกัดต่อย: พิษจากผึ้ง ต่อ แตน หรือมดคันไฟ
• ยา: ยาปฏิชีวนะกลุ่มเพนicillin ยาแก้ปวดกลุ่มเอ็นเซด (NSAIDs) หรือสารทึบรังสีที่ใช้ในการเอกซเรย์

ทำอย่างไรดีเมื่อเจอคนเกิดภาวะภูมิแพ้รุนแรงเฉียบพลันต่อหน้า?

หากคุณหรือคนใกล้ตัวเริ่มมีอาการหายใจไม่ออก แน่นหน้าอก ร่วมกับมีผื่นขึ้นหลังกินอาหารหรือโดนแมลงต่อย ห้ามรอดูอาการอยู่ที่บ้านเด็ดขาด สิ่งที่ต้องทำทันทีมีดังนี้

1. โทรแจ้งสายด่วนเรียกรถพยาบาลฉุกเฉินทันที พร้อมแจ้งอาการให้ชัดเจนว่าเป็นอาการแพ้อย่างรุนแรง
2. หากผู้ป่วยพกปากกาฉีดยาอิพิเนฟริน (Epinephrine Auto-injector) ติดตัว ให้รีบช่วยฉีดเข้าที่กล้ามเนื้อต้นขาด้านนอกทันทีตามคำแนะนำของแพทย์
3. ให้ผู้ป่วยนอนราบและยกขาขึ้นสูงเล็กน้อยเพื่อให้เลือดไหลเวียนกลับสู่หัวใจและสมองได้ดีขึ้น แต่ถ้ามีอาการหายใจลำบากมาก ให้ปรับท่านั่งเอนหลังเล็กน้อยเพื่อให้หายใจสะดวกขึ้น
4. คลายเสื้อผ้าให้หลวม ไม่มุงล้อมรอบผู้ป่วยเพื่อให้มีอากาศถ่ายเท

การป้องกันตัวเพื่อความปลอดภัยในระยะยาว

สำหรับคนที่เคยมีประวัติเกิดภาวะภูมิแพ้รุนแรงเฉียบพลันมาแล้ว สิ่งสำคัญที่สุดคือการไปพบแพทย์ผู้เชี่ยวชาญด้านภูมิแพ้เพื่อตรวจหาสาเหตุที่แน่ชัด หลีกเลี่ยงสิ่งที่แพ้อย่างเคร่งครัด และควรพกยาฉุกเฉินติดตัวไว้ตลอดเวลา พร้อมทั้งแจ้งให้คนใกล้ชิดและเพื่อนร่วมงานรู้ว่าตนเองแพ้อะไร เพื่อจะได้ช่วยเหลือได้อย่างทันท่วงทีหากเกิดเหตุการณ์ไม่คาดฝันขึ้นอีก