ภาวะกระเพาะปัสสาวะอักเสบจากการฉายรังสี: รับมืออย่างไรเมื่อปัสสาวะมีปัญหาหลังรักษามะเร็ง

ทำไมฉายรังสีแล้วถึงกระทบกระเทือนถึงกระเพาะปัสสาวะ

การฉายรังสีเพื่อรักษามะเร็งในอุ้งเชิงกราน ไม่ว่าจะเป็นมะเร็งต่อมลูกหมาก มะเร็งปากมดลูก หรือมะเร็งลำไส้ใหญ่ส่วนปลาย เป็นวิธีที่มีประสิทธิภาพมากในการควบคุมโรค แต่เนื่องจากกระเพาะปัสสาวะตั้งอยู่ใกล้กับอวัยวะที่เป็นเป้าหมายของการฉายรังสี รังสีเหล่านั้นจึงอาจเล็ดลอดไปโดนผนังกระเพาะปัสสาวะได้โดยไม่ตั้งใจ ทำให้เกิดภาวะกระเพาะปัสสาวะอักเสบจากการฉายรังสี ซึ่งเปรียบเสมือนการถูกเบิร์นหรืออักเสบจากภายใน ส่งผลให้เนื้อเยื่อบริเวณนั้นบวม แดง และทำงานได้ไม่เต็มที่เหมือนปกติ

สัญญาณเตือนที่บอกว่ากระเพาะปัสสาวะเริ่มประท้วง

คนไข้หลายคนมักมาปรึกษาหมอด้วยอาการที่เริ่มจากความรำคาญใจไปจนถึงความทุกข์ทรมาน โดยอาการที่พบได้บ่อย ได้แก่:

• ปวดปัสสาวะบ่อยผิดปกติ ทั้งกลางวันและกลางคืน
• รู้สึกแสบขัดเวลาปัสสาวะ เหมือนตอนเป็นกระเพาะปัสสาวะอักเสบติดเชื้อ
• ปวดหน่วงบริเวณท้องน้อยหรือเหนือหัวหน่าว
• ปัสสาวะมีเลือดปนออกมาอย่างเห็นได้ชัด
• รู้สึกปัสสาวะไม่สุด หรือต้องรีบเข้าห้องน้ำทันทีที่รู้สึกปวด

ระยะเวลาของการเกิดอาการ: แบบเฉียบพลันหรือเรื้อรัง

หมออยากให้เข้าใจว่าอาการนี้แบ่งเป็นสองช่วงหลักๆ คือ ช่วงเฉียบพลัน ซึ่งมักจะเริ่มมีอาการระหว่างการฉายรังสีหรือหลังจากฉายรังสีไปแล้วไม่กี่สัปดาห์ อาการกลุ่มนี้มักจะค่อยๆ ดีขึ้นเองเมื่อหยุดฉายรังสีไปสักพัก แต่อีกกลุ่มที่น่ากังวลกว่าคือ ช่วงเรื้อรัง ซึ่งอาจเกิดขึ้นได้แม้จะฉายรังสีจบไปเป็นเดือนหรือเป็นปีแล้ว เนื่องจากเนื้อเยื่อเกิดการเปลี่ยนแปลงถาวร เช่น มีเส้นเลือดเปราะบางและแตกง่ายขึ้น ทำให้เกิดเลือดปนในปัสสาวะได้บ่อยครั้ง

วิธีดูแลตัวเองเบื้องต้นเมื่อเริ่มมีอาการ

หากอาการยังไม่รุนแรงมาก หมอแนะนำให้ปรับพฤติกรรมง่ายๆ ที่ช่วยลดการระคายเคืองกระเพาะปัสสาวะได้:

• ดื่มน้ำสะอาดให้เพียงพอในแต่ละวัน เพื่อให้ปัสสาวะเจือจางและลดความเข้มข้นของสารระคายเคือง
• หลีกเลี่ยงเครื่องดื่มที่มีคาเฟอีน แอลกอฮอล์ และน้ำอัดลม เพราะสิ่งเหล่านี้จะกระตุ้นให้ปวดปัสสาวะบ่อยขึ้น
• งดอาหารรสจัดหรือผลไม้ที่มีความเป็นกรดสูงในช่วงที่มีอาการกำเริบ
• งดการกลั้นปัสสาวะ เพราะการสะสมไว้จะทำให้ผนังกระเพาะปัสสาวะตึงตัวและปวดมากขึ้น

เมื่อไหร่ที่ต้องกลับมาพบหมอเพื่อรักษาเพิ่มเติม

แม้จะมีการดูแลตัวเองแล้ว แต่หากพบสัญญาณอันตรายต่อไปนี้ ห้ามรอจนถึงนัดตรวจตามปกติเด็ดขาด:

• มีลิ่มเลือดปนออกมากับปัสสาวะจนอุดกั้นปัสสาวะไม่ออก
• มีไข้สูง หนาวสั่น หรือปวดหลังร่วมด้วย (สัญญาณของการติดเชื้อลุกลาม)
• อาการปวดรุนแรงจนกระทบต่อการใช้ชีวิตประจำวัน
• ปัสสาวะไม่ออกเลยแม้จะรู้สึกปวดมาก

ในกรณีที่อาการรุนแรง หมอจะมีวิธีรักษาที่ก้าวหน้าขึ้น ตั้งแต่การใช้ยากินเคลือบผนังกระเพาะปัสสาวะ การฉีดยาเข้ากระเพาะปัสสาวะ หรือการใช้กล้องส่องเข้าไปจี้จุดที่มีเลือดออก เพื่อให้คนไข้กลับมาใช้ชีวิตได้อย่างสบายใจและไม่มีความกังวลใจเรื่องการขับถ่ายอีกต่อไป