เมื่อความอยากชนะเหตุผล: ทำความเข้าใจโรคความผิดปกติของการควบคุมแรงกระตุ้น

ทำไมบางคนถึงห้ามใจตัวเองไม่ได้ ไม่ใช่แค่เรื่องนิสัย

เวลาที่เราเห็นใครสักคนทำอะไรลงไปโดยไม่ทันคิด เช่น เผลอซื้อของจนหมดตัวทั้งที่ไม่ได้จำเป็น หรือหงุดหงิดฉุนเฉียวจนควบคุมอารมณ์ไม่ได้ หลายครั้งเรามักจะเผลอตราหน้าว่าคนๆ นั้นขาดความยับยั้งชั่งใจ หรือเป็นคนเอาแต่ใจตัวเอง แต่ในมุมมองของจิตแพทย์และแพทย์ผู้ดูแล ความรู้สึกหรือพฤติกรรมที่ยับยั้งตัวเองไม่ได้จนสร้างความเดือดร้อนให้ตัวเองและคนรอบข้าง บางครั้งมันลึกซึ้งกว่าแค่เรื่องของนิสัย แต่มันคือกลุ่มอาการทางการแพทย์ที่เรียกว่า ความผิดปกติของการควบคุมแรงกระตุ้น ซึ่งสมองส่วนที่ทำหน้าที่เบรกความต้องการกำลังทำงานผิดปกติไป

สัญญาณเตือนแบบไหนที่บอกว่าเรากำลังควบคุมแรงกระตุ้นไม่ได้

อาการของความผิดปกติกลุ่มนี้ไม่ได้แปลว่าแค่อยากกินขนมแล้วห้ามใจไม่ได้ แต่เป็นแรงผลักดันภายในที่รุนแรงจนต้านทานไหว โดยมีลักษณะร่วมกันอยู่ไม่กี่ข้อหลักๆ คือ

• มีความรู้สึกอึดอัด กระวนกระวาย หรือตึงเครียดสะสมในใจก่อนที่จะได้ทำพฤติกรรมนั้น
• รู้สึกโล่งใจ สุขใจ หรือผ่อนคลายทันทีหลังจากที่ได้ทำตามแรงกระตุ้น
• พยายามห้ามใจแล้วแต่ไม่สำเร็จ แม้จะรู้ว่าทำไปแล้วจะเกิดผลเสียตามมาทีหลังก็ตาม

พฤติกรรมเหล่านี้อาจแสดงออกได้หลายรูปแบบ ตั้งแต่การติดการพนัน การซื้อของแบบไม่ลืมหูลืมตา การระเบิดอารมณ์ทำร้ายข้าวของ ไปจนถึงพฤติกรรมการดึงผมตัวเองหรือการลักเล็กขโมยน้อยโดยไม่มีเหตุผลทางเศรษฐกิจ

เมื่อสมองส่วนเบรกทำงานได้ไม่เต็มที่

ถ้าจะอธิบายให้เห็นภาพง่ายๆ สมองของมนุษย์เราเปรียบเสมือนรถยนต์ที่มีทั้งคันเร่งและเบรก สมองส่วนหน้าหรือที่เรียกว่าพรีฟรอนทัลคอร์เทกซ์ ทำหน้าที่เหมือนเบรกคอยคิดวิเคราะห์และยับยั้งชั่งใจ แต่ในคนที่ป่วยเป็นความผิดปกติของการควบคุมแรงกระตุ้น สมองส่วนนี้อาจทำงานลดลง หรือมีความผิดปกติของสารสื่อประสาทบางชนิด เช่น เซโรโทนิน ซึ่งมีหน้าที่ช่วยควบคุมอารมณ์และความหงุดหงิด ทำให้เปรียบเสมือนรถที่เบรกเริ่มเสื่อมประสิทธิภาพ เหยียบนิดเดียวก็พุ่งไปข้างหน้าโดยไม่อาจควบคุมทิศทางได้

ประเภทของพฤติกรรมที่พบบ่อยในชีวิตประจำวัน

ความผิดปกติในกลุ่มนี้ไม่ได้มีแค่แบบเดียว แต่แยกย่อยไปตามลักษณะของแรงกระตุ้นที่ผู้ป่วยต้องเผชิญ ตัวอย่างที่พบได้บ่อยในห้องตรวจจิตเวช ได้แก่

• โรคระเบิดอารมณ์รุนแรง: มีอาการโกรธเกรี้ยวระเบิดออกมาอย่างรุนแรงเกินกว่าเหตุต่อสถานการณ์ที่พบเจอ บ่อยครั้งทำลายข้าวของหรือทำร้ายร่างกายผู้อื่น
• โรคชอบลัก มีแรงกระตุ้นภายในที่ต้องขโมยของ แม้ว่าของชิ้นนั้นจะมีราคาค่างวดน้อยมากหรือไม่ได้มีความจำเป็นต้องใช้ก็ตาม ทำไปเพราะความรู้สึกตื่นเต้นและต้องการปลดปล่อยความเครียด
• โรคชอบดึงผมตัวเอง: เผลอดึงผม ขนตา หรือคิ้วของตัวเองโดยไม่รู้ตัว เพื่อแลกกับการได้ลดความตึงเครียดในจิตใจ

วิธีดูแลรักษาและฟื้นฟูสมองให้กลับมาสมดุล

ข่าวดีคือความผิดปกติของการควบคุมแรงกระตุ้นเป็นสิ่งที่รักษาและจัดการได้ การปล่อยให้เผชิญปัญหาอยู่คนเดียวมักทำให้วนกลับไปทำพฤติกรรมเดิมซ้ำๆ จนส่งผลกระทบต่อหน้าที่การงานและความสัมพันธ์ แนวทางการแพทย์สมัยใหม่จึงเน้นการดูแลแบบผสมผสาน

การบำบัดทางจิตวิทยา เช่น การปรับเปลี่ยนความคิดและพฤติกรรม ช่วยให้ผู้ป่วยรู้เท่าทันความคิดตัวเอง เรียนรู้ที่จะสังเกตสัญญาณเตือนล่วงหน้าก่อนที่แรงกระตุ้นจะกำเริบ และฝึกเทคนิคการเบี่ยงเบนความสนใจ ในบางรายที่อาการรุนแรงหรือมีภาวะสารสื่อประสาทในสมองไม่สมดุลร่วมด้วย แพทย์อาจพิจารณาใช้กลุ่มยาปรับสารสื่อประสาทควบคู่กันไป เพื่อช่วยให้สมองส่วนที่ทำหน้าที่ยับยั้งชั่งใจกลับมาทำงานได้อย่างมีประสิทธิภาพมากขึ้น การยอมรับว่านี่คืออาการป่วยและกล้าที่จะปรึกษาแพทย์ คือก้าวแรกที่สำคัญที่สุดในการทวงคืนการควบคุมชีวิตของตัวเองกลับมา