ร่างกายรวนจนคุมอุณหภูมิไม่อยู่: เมื่อความร้อนหรือความเย็นกลายเป็นเรื่องอันตราย

เวลาเดินออกไปเจอแดดเปรี้ยงๆ หรือไปเดินห้างที่แอร์เย็นฉ่ำจนตัวสั่น หลายคนคงเคยคิดว่าร่างกายของเราคงปรับตัวเก่งพอที่จะรับมือได้ทุกสถานการณ์ แต่ในความเป็นจริงแล้ว กลไกการรักษาอุณหภูมิภายในของมนุษย์เรามีความเปราะบางกว่าที่คิด โดยเฉพาะในวันที่อากาศสุดโต่ง หรือเมื่อร่างกายต้องทำ0งานหนักเกินกำลัง

ในฐานะหมอ เวลาที่มีคนไข้ถูกหามส่งห้องฉุกเฉินด้วยเรื่องลมแดดหรือภาวะตัวเย็นเกิน มักจะเริ่มต้นจากเรื่องใกล้ตัวที่เราเผลอมองข้ามไปทั้งนั้น วันนี้เรามาทำความเข้าใจกันดีกว่าว่า ร่างกายของเราส่งสัญญาณเตือนอย่างไร และเราจะปกป้องตัวเองจากความร้อนและความเย็นสุดขั้วนี้ได้อย่างไรบ้าง

เทอร์โมสตัทในตัวมนุษย์ทำงานอย่างไร ทำไมถึงพังได้?

ร่างกายของเรามีศูนย์ควบคุมอุณหภูมิอยู่ที่สมองส่วนไฮโปทาลามัส (Hypothalamus) ซึ่งทำหน้าที่เหมือนเครื่องปรับอากาศส่วนกลาง คอยสั่งให้หลอดเลือดขยายตัวเพื่อระบายความร้อน หรือสั่งให้กล้ามเนื้อสั่นเพื่อสร้างความร้อนเวลาหนาว

แต่ระบบนี้มีขีดจำกัด เมื่อไหร่ก็ตามที่ความร้อนจากสิ่งแวดล้อมภายนอกสูงเกินกว่าที่ร่างกายจะขับออกไหว หรือความเย็นจัดดึงความร้อนออกไปจากตัวเร็วกว่าที่ร่างกายจะสร้างขึ้นได้ สมองจะเริ่มรวน และนั่นคือจุดเริ่มต้นของภาวะอุณหภูมิร่างกายผิดปกติที่อันตรายถึงชีวิต

เมื่อความร้อนสะสมในตัวมากเกินไป: จากเพลียแดดสู่ฮีทสโตรก

เวลาที่เราพูดถึงความร้อนเกิน สิ่งแรกที่คนมักนึกถึงคือไข้หวัด แต่ในแง่ของอุณหภูมิสิ่งแวดล้อม ภาวะที่น่ากลัวคือการที่ความร้อนระบายไม่ออก อาการจะค่อยๆ ไล่ระดับความรุนแรงขึ้น เริ่มจาก

• ภาวะเพลียแดด: เหงื่อออกมาก วิงเวียนศีรษะ คลื่นไส้ รู้สึกหมดแรง
• ลมแดดหรือฮีทสโตรก: จุดวิกฤตที่อุณหภูมิร่างกายพุ่งสูงเกิน 40องศาเซลเซียส ผิวหนังแดงแห้ง ไม่มีเหงื่อออก หัวใจเต้นเร็วมาก และอาจหมดสติหรือเพ้อได้

กลุ่มเสี่ยงที่ต้องระวังเป็นพิเศษคือผู้สูงอายุ เด็กเล็ก และคนที่ต้องทำงานกลางแจ้งเป็นเวลานานโดยไม่ดื่มน้ำให้เพียงพอ

เมื่อความหนาวเหน็บกัดกินร่างกาย: ภาวะอุณหภูมิร่างกายต่ำกว่าปกติ

ในทางตรงกันข้าม หากร่างกายสูญเสียความร้อนออกไปมากกว่าที่ผลิตได้ จนอุณหภูมิแกนกลางลดลงต่ำกว่า 35 องศาเซลเซียส เราจะเข้าสู่ภาวะตัวเย็นเกิน (Hypothermia)

อาการเริ่มต้นคือตัวสั่นงั่นงก ปากซีด มือเท้าชา แต่ถ้าปล่อยให้ลุกลาม สมองจะเริ่มทำงานช้าลง พูดไม่ชัด เดินเซ ง่วงซึม และหากปล่อยให้อุณหภูมิลดต่ำลงไปอีก หัวใจอาจเต้นผิดจังหวะจนหยุดเต้นไปเลย ซึ่งมักเกิดขึ้นกับคนที่ไปเที่ยวภูเขาหนาวจัดแล้วเตรียมเสื้อผ้าไม่พอ หรือคนที่แช่น้ำนานเกินไป

วิธีปฐมพยาบาลเบื้องต้นเมื่อเจอคนไข้ร้อนจัดหรือเย็นเกิน

การช่วยเหลือเบื้องต้นให้ถูกวิธีเป็นเรื่องชี้เป็นชี้ตาย หากเจอคนที่มีอาการจากความร้อน ให้รีบย้ายเข้าที่ร่ม เช็ดตัวด้วยน้ำเย็น พัดลมเป่า และให้จิบน้ำถ้ายังรู้สึกตัวดี แต่ห้ามใช้น้ำแข็งประคบทันทีเพราะจะทำให้หลอดเลือดหดตัว ยิ่งระบายความร้อนยากขึ้น

ส่วนในกรณีที่เจอคนตัวเย็นจัด ห้ามถูตัวแรงๆ และห้ามจุ่มน้ำอุ่นจัดทันที เพราะจะทำให้เลือดดำที่เย็นจัดไหลกลับเข้าสู่หัวใจอย่างรวดเร็ว ส่งผลให้หัวใจวายได้ วิธีที่ถูกต้องคือค่อยๆ ห่อหุ้มร่างกายด้วยผ้าห่มอุ่น เปลี่ยนเสื้อผ้าเปียกออก และให้เครื่องดื่มอุ่นๆ ค่อยๆ ปรับอุณหภูมิ

สัญญาณเตือนแบบไหนที่ต้องรีบพาไปโรงพยาบาลทันที?

หากคุณพบว่าคนใกล้ตัวมีอาการสับสน พูดจาไม่รู้เรื่อง หมดสติ ชัก หรือมีไข้สูงร่วมกับผิวหนังแห้งสนิทโดยไม่มีเหงื่อออกเลย หรือในทางกลับกันคือตัวสั่นหยุดไม่ได้แล้วนิ่งเงียบไป อาการเหล่านี้ไม่ใช่เรื่องที่จะรอดูอาการที่บ้านได้อีกต่อไป ต้องรีบนำส่งห้องฉุกเฉินให้เร็วที่สุดเพื่อป้องกันความเสียหายต่อสมองและอวัยวะภายใน