ร่างกายรวนจนคุมอุณหภูมิไม่อยู่: เมื่อความร้อนหรือความเย็นกลายเป็นภัยเงียบ

หลายคนอาจเคยมีประสบการณ์ตัวร้อนรุมๆ ตอนเป็นไข้ หรือรู้สึกหนาวสั่นจนฟันกระทบกันเวลากลุ่มอากาศเปลี่ยน แต่ถ้าวันหนึ่งอerของร่างกายมันรวนจนหลุดจากการควบคุมล่ะ? ไม่ว่าจะพุ่งปรี๊ดจนช็อก หรือดิ่งฮวบจนตัวเย็นเฉียบ ทั้งสองอาการนี้ไม่ใช่เรื่องเล่นๆ และถือเป็นภาวะฉุกเฉินทางการแพทย์ที่หมออยากชวนทุกคนมาทำความเข้าใจ เพื่อจะได้สังเกตตัวเองและคนใกล้ตัวได้ทันเวลา

เทอร์โมสตัทในสมองทำงานอย่างไร ทำไมเราถึงป่วยเวลาอากาศสุดโต่ง

ปกติแล้วร่างกายมนุษย์เรามีระบบปรับอุณหภูมิอัตโนมัติที่คอยดูแลให้อยู่ราวๆ 37 องศาเซลเซียส โดยมีตัวสั่งการหลักอยู่ที่สมองส่วนไฮโปทาลามัส (Hypothalamus) เปรียบเสมือนแอร์ตัวแม่ที่คอยสั่งให้ร่างกายขับเหงื่อระบายความร้อน หรือสั่งให้กล้ามเนื้อสั่นเพื่อสร้างความอบอุ่น แต่เมื่อไหร่ก็ตามที่เราต้องเผชิญกับสภาพแวดล้อมที่ร้อนจัดเกินไปจนร่างกายระบายไม่ทัน หรือหนาวจัดจนพลังงานในตัวหมดเกลี้ยง เจ้าแอร์ตัวนี้ก็จะเริ่มรวนและควบคุมอะไรไม่ได้อีกต่อไป

เมื่อความร้อนเล่นงาน: ลมแดดและฮีทสโตรกที่อันตรายถึงชีวิต

เวลาที่เราพูดถึงภาวะอุณหภูมิร่างกายสูงเกินไป หลายคนมักนึกถึงแค่ไข้หวัดธรรมดา แต่ถ้าเป็น ภาวะฮีทสโตรก (Heat Stroke) หรือโรคเร่งความร้อนในร่างกาย นี่คือเรื่องใหญ่ที่อันตรายมาก

สัญญาณเตือนว่าร่างกายกำลังระเบิดจากความร้อน

• ไม่มีเหงื่อออกเลย: แม้ว่าอากาศจะร้อนตับแตกและตัวจะร้อนจัด แต่ผิวหนังกลับแห้งผาก นั่นแปลว่าระบบระบายความร้อนพังแล้ว
• อุณหภูมิร่างกายพุ่งสูงปรี๊ด: วัดได้มากกว่า 40 องศาเซลเซียสขึ้นไป
• อาการทางสมอง: เริ่มมีอาการมึนงง พูดจาไม่รู้เรื่อง เดินเซ หรือหมดสติไป

หากเจอคนมีอาการเหล่านี้ สิ่งแรกที่ต้องทำคือรีบย้ายเข้าที่ร่ม ถอดเสื้อผ้าออกเท่าที่จำเป็น เช็ดตัวด้วยน้ำเย็นจัดเพื่อลดความอุณหภูมิอย่างเร่งด่วน และโทรเรียกรถพยาบาลทันที เพราะปล่อยไว้นานสมองและอวัยวะภายในอาจถูกทำลายถาวร

เมื่อความเย็นกัดกิน: ภาวะตัวเย็นเกินที่น่ากลัวไม่แพ้กัน

ในทางตรงกันข้าม หากร่างกายสูญเสียความร้อนออกไปมากกว่าที่จะสร้างขึ้น จนอุณหภูมิภายในลดลงต่ำกว่า 35 องศาเซลเซียส เราจะเข้าสู่ ภาวะตัวเย็นเกิน (Hypothermia) ซึ่งมักเกิดขึ้นกับคนที่ติดอยู่ในห้องแอร์จัดนานๆ คนที่ตกน้ำ หรือผู้สูงอายุที่อยู่ในบ้านที่อากาศเย็นจัดโดยไม่มีเครื่องนุ่งห่มเพียงพอ

เช็กดูสิว่าร่างกายเริ่มเข้าสู่ภาวะตัวเย็นเกินหรือยัง

• อาการสั่นอย่างรุนแรง: เป็นกลไกพยายามสร้างความร้อนของร่างกาย แต่ถ้าสั่นจนหยุดไม่ได้หรือหยุดสั่นไปดื้อๆ แปลว่าเริ่มเข้าขั้นวิกฤต
• ง่วงซึมและพูดไม่ชัด: เลือดไปเลี้ยงสมองน้อยลงทำให้การทำงานของสมองช้าลง
• ชีพจรเต้นช้าลงและหายใจแผ่วเบา: ร่างกายกำลังพยายามลดการใช้พลังงานขั้นสุด

วิธีปฐมพยาบาลเบื้องต้นคือพาหลบความหนาว ถอดเสื้อผ้าเปียกออก เปลี่ยนเป็นเสื้อผ้าแห้ง ห่อตัวด้วยผ้าห่มอุ่นๆ และให้ดื่มเครื่องดื่มอุ่นๆ แต่ห้ามให้แอลกอฮอล์เด็ดขาดเพราะจะยิ่งทำให้หลอดเลือดขยายตัวและสูญเสียความร้อนเร็วขึ้น

ใครบ้างที่เสี่ยงภัยเงียบเรื่องอุณหภูมิร่างกาย

ไม่ใช่ทุกคนที่จะภูมิต้านทานดีเท่ากัน กลุ่มคนที่ต้องระวังเป็นพิเศษ ได้แก่ ผู้สูงอายุที่กลไกการรับ7ความรู้สึกและการปรับตัวเสื่อมลง เด็กเล็กที่ร่างกายยังพัฒนาไม่เต็มที่ คนที่ทำงานกลางแจ้ง หรือผู้ที่มีโรคประจำตัวเรื้อรัง

อาการแบบไหนที่ปล่อยไว้ไม่ได้ต้องรีบไปโรงพยาบาล

หากสังเกตพบว่าตัวร้อนจัดจนควบคุมไม่ได้ หรือหนาวสั่นจนหมดสติ มีอาการซึมลง หายใจผิดปกติ หรือคลื่นไส้อาเจียนร่วมด้วย ห้ามรอดูอาการที่บ้านเด็ดขาด ควรพาไปพบแพทย์ในทันที เพราะการปล่อยให้ระบบควบคุมอุณหภูมิพังนานเกินไปอาจนำไปสู่ภาวะอวัยวะล้มเหลวและเป็นอันตรายถึงชีวิตได้