เข้าใจใหม่เรื่องยาปฏิชีวนะ: กินพร่ำเพรื่อ อันตรายกว่าที่คิด

เจ็บคอ น้ำมูกเขียว นิดหน่อยก็หยิบยาฆ่าเชื้อมากินเอง พฤติกรรมนี้ปลอดภัยจริงหรือ?

เวลาที่ไม่สบาย เป็นไข้ ไอ เจ็บคอ หรือท้องเสีย หลายคนมักจะนึกถึงยาเม็ดสีสวยๆ หรือที่เรียกติดปากกันว่ายาฆ่าเชื้อ โดยมักจะซื้อหามาทานเองจากร้านขายยาใกล้บ้าน หรือหยิบยาเก่าที่เหลือติดบ้านมาทานด้วยความหวังว่าจะหายเร็วขึ้น แต่ในฐานะหมอ ผมอยากชวนมาทำความเข้าใจใหม่ เพราะความเชื่อที่ว่ายาปฏิชีวนะรักษาได้ทุกโรค เป็นความเข้าใจที่คลาดเคลื่อนและกำลังสร้างปัญหาใหญ่ระดับโลก

ความจริงที่ว่า ยาปฏิชีวนะ ไม่ใช่ยาสารพัดนึก

ก่อนอื่นเราต้องทำความรู้จักเจ้าตัวนี้กันก่อน ยาปฏิชีวนะ หรือที่หลายคนเรียกติดปากว่ายาฆ่าเชื้อนั้น มีไว้สำหรับฆ่าเชื้อแบคทีเรียเท่านั้นครับ ไม่มีฤทธิ์ในการจัดการกับเชื้อไวรัสเลยแม้แต่น้อย แต่โรคส่วนใหญ่ที่เราเป็นกัน ไม่ว่าจะเป็นไข้หวัด น้ำมูกไหล เจ็บคอส่วนใหญ่ หรือท้องเสียทั่วไป ล้วนเกิดจากเชื้อไวรัสทั้งสิ้น การกินยาปฏิชีวนะเข้าไปจึงเท่ากับเป็นการกินยาผิดประเภท ร่างกายไม่ได้ประโยชน์อะไรเลยแถมยังต้องรับภาระขับยาออกไปอีกต่างหาก

มหันตภัยเงียบ: ดื้อยาแล้วรักษาไม่หาย

ข้อควรระวังการใช้ยาปฏิชีวนะโดย ไม่จำเป็น ที่น่ากลัวที่สุดคือเรื่องของการดื้อยา เมื่อเรากินยาชนิดนี้บ่อยเกินไป หรือกินไม่ครบตามกำหนด เชื้อแบคทีเรียที่อยู่ในร่างกายจะเริ่มเรียนรู้และปรับตัวจนเก่งขึ้น กลายพันธุ์เป็นเชื้อดื้อยา วันข้างหน้าถ้าเราติดเชื้อแบคทีเรียตัวร้ายจริงๆ และจำเป็นต้องใช้ยา กลุ่มเดิมอาจจะใช้ไม่ได้ผลอีกต่อไป หมอต้องจ่ายยาที่แรงขึ้น มีผลข้างเคียงมากขึ้น หรือบางรายรุนแรงถึงขั้นไม่มีตัวยาไหนรักษาได้ กลายเป็นปัญหาติดเชื้อเรื้อรังที่อันตรายถึงชีวิต

ผลข้างเคียงใกล้ตัวที่หลายคนมองข้าม

นอกจากเรื่องดื้อยาแล้ว การใช้ยาปฏิชีวนะโดยไม่จำเป็นยังส่งผลกระทบต่อระบบย่อยอาหารของเราโดยตรง ในลำไส้ของเรามีเชื้อแบคทีเรียดีตัวเล็กๆ ที่คอยช่วยย่อยอาหารและสร้างภูมิคุ้มกันอยู่เป็นจำนวนมาก เมื่อเรากินยาปฏิชีวนะเข้าไป ยานี้จะกวาดล้างทั้งแบคทีเรียไม่ดีและแบคทีเรียดีตายเรียบ ผลที่ตามมาคืออาการท้องเสีย ท้องอืด ท้องเฟ้อ หรือเกิดเชื้อราในช่องปากและจุดซ่อนเร้นตามมาได้ง่ายๆ

แนวทางปฏิบัติที่ถูกต้อง เมื่อไหร่ถึงควรใช้ยาปฏิชีวนะ?

• ปรึกษาแพทย์หรือเภสัชกรทุกครั้ง: ไม่ควรวินิจฉัยโรคและซื้อยามากินเองตามคำบอกเล่าของคนอื่น
• ถ้าหมอไม่ได้สั่งยา ก็ไม่ต้องขอ: หากตรวจแล้วพบว่าเป็นหวัดจากไวรัส ให้รักษาตามอาการ เช่น กินยาแก้ไอ พาราเซตามอล และพักผ่อนให้เพียงพอ
• กินให้ครบโดส: กรณีที่แพทย์วินิจฉัยว่าต้องใช้ยาปฏิชีวนะจริงๆ ต้องกินติดต่อกันให้หมดตามขนาดและเวลาที่กำหนด แม้ว่าอาการจะดีขึ้นแล้วก็ตาม เพื่อป้องกันเชื้อดื้อยา
• ห้ามเก็บบันทึกยาเก่าไว้กินเอง: ยาที่เหลือจากการรักษาครั้งก่อนไม่ควรนำมาทานเองในอาการป่วยครั้งถัดไป

สุขภาพที่ดีเริ่มต้นจากการใช้ยาอย่างสมเหตุสมผล ครั้งหน้าถ้ามีอาการป่วย ลองพักผ่อนให้เต็มที่ ดื่มน้ำอุ่นเยอะๆ และปล่อยให้ร่างกายได้ฟื้นฟูตัวเอง หรือปรึกษาแพทย์ก่อนใช้ยาปฏิชีวนะทุกครั้ง เพื่อความปลอดภัยระยะยาวของตัวเราเองครับ