เช็คตัวเองด่วน มือถือติดมือขนาดนี้ กำลังพังสุขภาพจิตอยู่หรือเปล่า?

ช่วงนี้ใครรู้สึกหงุดหงิดง่าย ใจร้อน นอนไม่หลับ หรือตื่นมาสิ่งแรกที่ต้องควานหาคือสมาร์ทโฟนบ้าง ลองสังเกตพฤติกรรมตัวเองดูสักนิด เพราะสิ่งที่เราทำอยู่ทุกวันอย่างการไถฟีดโซเชียลมีเดียติดต่อกันหลายชั่วโมง อาจไม่ใช่แค่เรื่องแก้เบื่อธรรมดา แต่ร่างกายและสมองกำลังส่งสัญญาณเตือนภัยจาก ภาวะการติดจอและผลกระทบต่ออารมณ์ ที่ค่อยๆ กัดกินสุขภาพจิตทีละน้อยโดยไม่รู้ตัว

ทำไมแค่ไถมือถือเพลินๆ ถึงทำให้เราอารมณ์ดิ่งและหงุดหงิดง่าย?

เวลาที่เราก้มหน้ามองหน้าจอ สมองส่วนควบคุมความสุขจะหลั่งสารสื่อประสาทตัวหนึ่งออกมาชื่อว่าโดปามีน เจ้าสารตัวนี้ทำหน้าที่ให้รางวัล ทำให้เรารู้สึกสนุกตื่นเต้นทุกครั้งที่มีการแจ้งเตือน ภาพใหม่ๆ หรือคลิปสั้นที่เลื่อนผ่าน ปัญหาคือ สมองปรับตัวเร็วมาก พอเสพความสุขด่วนเหล่านี้บ่อยเข้า ความอดทนของเราจะต่ำลง พอวางมือถือลงหรือเน็ตช้า สมองจะเกิดอาการขาดสารความสุข ส่งผลให้หงุดหงิดกระวนกระวาย วิตกกังวลอย่างไร้สาเหตุ และบางคนอาจมีอาการซึมเศร้าเข้ามาแจมด้วยเพราะเผลอเอาชีวิตจริงไปเปรียบเทียบกับภาพสวยๆ บนโลกออนไลน์ที่ถูกปรุงแต่งขึ้นมา

สัญญาณเตือนจากร่างกายและจิตใจ เมื่อหน้าจอกลายเป็นนาย

ในฐานะแพทย์ที่ตรวจคนไข้เรื่องนี้บ่อยๆ อาการไม่ได้แสดงออกแค่ทางใจ แต่ลามมาถึงร่างกายด้วย ลองเช็กลิสต์ดูว่ามีอาการเหล่านี้ไหม:

• อารมณ์แปรปรวนขั้นสุด: หงุดหงิดทันทีที่มีคนขัดจังหวะการเล่นมือถือ หรือรู้สึกห่อเหี่ยวอย่างไร้เหตุผลเมื่อไม่ได้จับจอ
• นอนไม่หลับฝันร้าย: แสงสีฟ้าจากหน้าจอไปยับยั้งการหลั่งฮอร์โมนเมลาโทนิน ทำให้หลับยาก ตื่นกลางดึก และตื่นมาแล้วไม่สดชื่น
• สมาธิสั้นลงอย่างเห็นได้ชัด: อ่านหนังสือไม่จบหน้า ทำงานชิ้นเดิมนานขึ้นเพราะใจพะว้าพะวังอยากเช็กข้อความ
• ปวดเมื่อยเรื้อรัง: ปวดคอ บ่า ไหล่ และนิ้วมือจากการเกร็งท่าเดิมเป็นเวลานาน

วิธีดึงตัวเองกลับสู่โลกแห่งความจริงแบบค่อยเป็นค่อยไป

การหักดิบเลิกใช้มือถือทันทีร้อยเปอร์เซ็นต์มักไม่ค่อยเวิร์กและทำให้เครียดกว่าเดิม ทางที่ดีควรปรับเปลี่ยนพฤติกรรมทีละนิดเพื่อให้สมองได้พักผ่อนและปรับสมดุลเคมีภายในใหม่

กำหนดช่วงเวลาปลอดหน้าจอให้ชัดเจนในแต่ละวัน

ลองเริ่มจากกฎเหล็กง่ายๆ เช่น งดใช้มือถือก่อนนอนอย่างน้อยหนึ่งชั่วโมง หรือช่วงเวลาทานอาหารร่วมกับครอบครัวต้องไม่มีใครวางโทรศัพท์บนโต๊ะ ช่วงแรกอาจจะรู้สึกอึดอัดมือไม้ไม่รู้จะวางไว้ไหน แต่ถ้าทำติดต่อกันสักสัปดาห์ สมองจะเริ่มคุ้นชินและรู้สึกผ่อนคลายขึ้นอย่างเห็นได้ชัด

หาอย่างอื่นทำเพื่อทดแทนเวลาว่างหน้าจอ

เปลี่ยนจากการไถฟีดแก้เบื่อมาเป็นการหากิจกรรมที่ใช้ประสาทสัมผัสหลากหลาย เช่น การปลูกต้นไม้ อ่านหนังสือที่เป็นเล่มจริง ออกกำลังกายเบาๆ หรือพูดคุยสังสรรค์กับคนรอบข้างแบบตัวต่อตัว กิจกรรมเหล่านี้ช่วยกระตุ้นสารความสุขแบบยั่งยืน ไม่ใช่ความสุขฉาบฉวยเหมือนการมองหน้าจอ

เมื่อไหร่ควรปรึกษาแพทย์หรือผู้เชี่ยวชาญด้านสุขภาพจิต?

ถ้าลองปรับพฤติกรรมด้วยตัวเองแล้ว แต่ยังมีอาการวิตกกังวลรุนแรง นอนไม่หลับติดต่อกันหลายคืน หรืออารมณ์ดิ่งจนกระทบกับการทำงานและความสัมพันธ์รอบตัว แนะนำให้ลองมาพูดคุยกับแพทย์หรือนักจิตวิทยาดูครับ การบำบัดรักษาไม่ได้น่ากลัวอย่างที่คิด เป็นเพียงการหาทางออกร่วมกันเพื่อให้เรากลับมาควบคุมชีวิตตัวเองได้อีกครั้ง