ตับพังแค่ไหนถึงต้องผ่าตัดเปลี่ยนใหม่? ทำความเข้าใจเรื่องการปลูกถ่ายตับแบบภาษาคน

ตับวายจนต้องเปลี่ยนตับ มันเกิดอะไรขึ้นข้างในร่างกายกันแน่นะ?

เวลาที่หมอตรวจเจอคนไข้โรคตับเรื้อรัง ไม่ว่าจะเป็นจากตับอักเสบเรื้อรัง ไขมันพอกตับ หรือการดื่มแอลกอฮอล์สะสมเป็นเวลานาน เนื้อตับเดิมที่เคยนิ่มและทำหน้าที่กรองของเสียได้ดี จะค่อยๆ ถูกแทนที่ด้วยพังผืดจนแข็งกลายเป็นโรคตับแข็ง เมื่อตับทำงานไม่ได้ คนไข้ก็จะเริ่มมีอาการตัวเหลืองตาเหลือง ท้องโตจากน้ำในช่องท้อง หรือมีเลือดออกง่าย

แต่จุดเปลี่ยนสำคัญที่ทำให้เราต้องมานั่งคุยกันเรื่องการปลูกถ่ายตับ คือช่วงเวลาที่ตับเสียหายหนักจนไม่สามารถฟื้นฟูตัวเองได้อีกต่อไป หรือที่เรียกว่าภาวะตับวายระยะสุดท้าย ซึ่งในทางการแพทย์ การรอให้ตับหายเองไม่ได้แล้ว การผ่าตัดเอาตับเก่าที่เสื่อมสภาพออกแล้วใส่ตับใหม่เข้าไปแทนที่ จึงเป็นทางรอดเดียวที่จะช่วยต่อชีวิตให้คนไข้อยู่กับครอบครัวต่อไปได้นานขึ้น

เราใช้เกณฑ์อะไรบ้างในการตัดสินใจว่าคนไข้คนนี้ต้องได้ตับใหม่?

การจะบอกว่าใครสักคนถึงเวลาต้องปลูกถ่ายตับแล้ว ไม่ใช่แค่การมองหน้าแล้วรู้สึกว่าป่วยหนัก แต่การประเมินข้อบ่งชี้ในการปลูกถ่าวตับนั้นมีระบบการคิดคำนวณที่ละเอียดอ่อนมาก เพื่อให้แน่ใจว่าตับบริจาคที่มีอยู่จำกัด จะถูกส่งต่อไปยังคนที่จำเป็นและมีโอกาสรอดชีวิตสูงที่สุดจริงๆ

หมอจะมองหาจุดตัดสำคัญ 3 ข้อหลักๆ ดังนี้

• เมื่อตับเริ่มส่งสัญญาณเตือนภัยขั้นวิกฤต: เช่น เริ่มมีภาวะสมองจากโรคตับ (Hepatic Encephalopathy) ที่ควบคุมสติไม่ได้ อาการดีซ่านรุนแรงที่ไม่ยอมลดลง หรือท้องมานน้ำที่ต้องเจาะน้ำออกบ่อยครั้งจนร่างกายทรุดโทรม
• คะแนนความรุนแรงของโรคถึงเกณฑ์: เราจะใช้สูตรคำนวณที่เรียกว่า MELD Score ซึ่งเอาผลเลือดเรื่องการทำงานของตับ การแข็งตัวของเลือด และค่าการทำงานของไตมาประเมินร่วมกัน ยิ่งคะแนนสูง ยิ่งแปลว่าอาการหนักและมีความจำเป็นต้องรีบเปลี่ยนตับเร่งด่วน
• ตรวจพบมะเร็งตับระยะเริ่มต้น: ในคนไข้บางรายที่เป็นมะเร็งตับแต่ก้อนยังอยู่ในเกณฑ์ที่จำกัด (ตามเกณฑ์มาตรฐานเช่น Milan Criteria) การปลูกถ่ายตับถือเป็นการรักษาที่หายขาดได้ดีที่สุด เพราะได้ทั้งรักษามะเร็งและเปลี่ยนตับใหม่ไปพร้อมกัน

ไม่ใช่ทุกคนที่จะผ่าตัดได้: คัดกรองความพร้อมก่อนส่งเข้าห้องผ่าตัดใหญ่

ถึงแม้ผลเลือดจะบอกว่าตับพังจนต้องเปลี่ยน แต่ก่อนจะเดินหน้าเข้าสู่กระบวนการรอรับบริจาคอวัยวะ ทีมแพทย์ต้องเช็กสภาพร่างกายและจิตใจของคนไข้อย่างละเอียดยิบอีกครั้งว่ามีความพร้อมมากแค่ไหน

เช็กหัวใจ ปอด และระบบไหลเวียนโลหิต

การผ่าตัดเปลี่ยนตับเป็นการผ่าตัดใหญ่ที่ใช้เวลานานและมีการเสียเลือดมาก หัวใจและปอดต้องแข็งแรงพอที่จะสู้ศึกนี้ได้ หากคนไข้มีโรคหัวใจรุนแรงร่วมด้วย หรือมีภาวะความดันหลอดเลือดแดงปอดสูงผิดปกติ อาจทำให้ความเสี่ยงระหว่างผ่าตัดสูงเกินไปจนไม่แนะนำให้ทำ

ประเมินการติดเชื้อและโรคร้ายอื่นๆ

ถ้าช่วงนั้นคนไข้กำลังเผชิญกับการติดเชื้อรุนแรงในกระแสเลือด หรือตรวจพบมะเร็งชนิดอื่นที่ลุกลามไปอวัยวะอื่นแล้ว การปลูกถ่ายตับก็จะต้องชะลอออกไปก่อน เพราะหลังผ่าตัดคนไข้จะต้องกินยากกดภูมิคุ้มกัน ซึ่งจะทำให้โรคติดเชื้อหรือมะเร็งที่เป็นอยู่เดิมลุกลามเร็วยิ่งขึ้น

ความพร้อมของจิตใจและครอบครัว สิ่งสำคัญที่ละเลยไม่ได้

อีกเรื่องที่หมอมักจะคุยกับคนไข้และญาติเสมอคือ การดูแลตัวเองหลังผ่าตัด เพราะนี่ไม่ใช่การผ่าตัดแล้วจบ กลับบ้านไปใช้ชีวิตได้เหมือนเดิมทันที คนไข้ต้องกินยาต้มยาสมานตับและยากดภูมิไปตลอดชีวิต ต้องมาพบแพทย์ตามนัดตรงเวลาทุกครั้ง และต้องงดพฤติกรรมเสี่ยงเดิมๆ อย่างเด็ดขาด

ดังนั้น ระบบสนับสนุนจากคนรอบข้างและสภาพจิตใจของคนไข้ในการยอมรับการเปลี่ยนแปลง จึงเป็นหัวใจสำคัญอีกข้อหนึ่งที่เราใช้พิจารณาร่วมด้วยในการประเมินความพร้อมทั้งหมด