เหล็กเกินในร่างกายเรื่องใหญ่กว่าที่คิด: วิธีดูแลตัวเองและการลดปริมาณธาตุเหล็กส่วนเกินในร่างกายอย่างปลอดภัย

ตรวจสุขภาพแล้วเจอเหล็กเกิน แปลว่าอะไรและอันตรายแค่ไหน?

หลายคนมักคุ้นเคยกับการที่ร่างกายขาดธาตุเหล็กจนเกิดภาวะโลหิตจาง แต่ในความเป็นจริง มีคนไข้จำนวนไม่น้อยที่ผลตรวจเลือดบอกว่ามีสะสมของธาตุเหล็กในร่างกายสูงเกินไป ซึ่งภาวะนี้ไม่ได้ส่งผลดีอย่างที่หลายคนเข้าใจ เพราะเมื่อเหล็กมีมากเกินความจำเป็น มันจะไปสะสมตามอวัยวะสำคัญต่างๆ เช่น ตับ หัวใจ และตับอ่อน ส่งผลให้เกิดการอักเสบและเนื้อเยื่อถูกทำลายในระยะยาว

การเข้าใจถึงสาเหตุและเรียนรู้วิธีการลดปริมาณธาตุเหล็กส่วนเกินในร่างกายจึงเป็นเรื่องสำคัญมาก ไม่ควรปล่อยทิ้งไว้จนลามกลายเป็นโรคตับแข็ง เบาหวานจากภาวะเหล็กเกิน หรือปัญหาเรื่องหัวใจเต้นผิดจังหวะ

ต้นตอของปัญหา: ทำไมร่างกายถึงมีธาตุเหล็กสะสมมากเกินไป?

ก่อนจะไปดูวิธีแก้ไข เราต้องมาทำความเข้าใจก่อนว่าเหล็กส่วนเกินเหล่านี้มาจากไหน โดยหลักๆ แล้วแบ่งออกเป็นสองสาเหตุใหญ่

• พันธุกรรม: หรือที่ทางการแพทย์เรียกว่าโรคฮีโมโครมาโตซิส (Hemochromatosis) เป็นความผิดปกติทางพันธุกรรมที่ทำให้ลำไส้ดูดซึมธาตุเหล็กจากอาหารได้มากกว่าปกติหลายเท่าตัว แม้จะกินอาหารทั่วไปก็ตาม
• การได้รับเหล็กสะสมจากภายนอก: มักพบในคนที่ต้องได้รับการให้เลือดบ่อยๆ จากโรคโลหิตจางบางชนิด หรือคนที่กินวิตามินเสริมธาตุเหล็กติดต่อกันเป็นระยะเวลานานโดยที่ร่างกายไม่ได้ต้องการ

วิธีลดปริมาณธาตุเหล็กส่วนเกินในร่างกายทางการแพทย์ทำอย่างไรบ้าง?

เมื่อตรวจพบว่ามีภาวะเหล็กเกิน แพทย์จะมีแนวทางในการรักษาที่ชัดเจนเพื่อดึงปริมาณเหล็กส่วนเกินให้อยู่ในระดับที่ปลอดภัย ซึ่งวิธีหลักๆ ที่ใช้กันมีดังนี้

การบริจาคโลหิตหรือการเจาะเลือดออกเพื่อลดเหล็ก

สำหรับคนไข้ที่มีสภาพร่างกายแข็งแรงพอ วิธีที่ง่าย คุ้มค่า และมีประสิทธิภาพมากที่สุดในการลดปริมาณธาตุเหล็กส่วนเกินในร่างกาย คือการเจาะเลือดออก (Therapeutic Phlebotomy) เนื่องจากธาตุเหล็กส่วนใหญ่ในร่างกายอยู่ในเม็ดเลือดแดง การเอาเลือดออกจึงเป็นการบังคับให้ร่างกายดึงธาตุเหล็กที่สะสมตามอวัยวะต่างๆ มาสร้างเม็ดเลือดแดงชุดใหม่ โดยแพทย์จะเป็นผู้ประเมินความถี่และปริมาณเลือดที่ต้องเอาออกตามความรุนแรงของอาการ

การใช้ยาขับธาตุเหล็กสำหรับคนไข้ที่ไม่สามารถเจาะเลือดได้

ในกรณีที่คนไข้มีโรคประจำตัว เช่น โรคหัวใจ หรือมีภาวะซีดร่วมด้วย ทำให้ไม่สามารถใช้วิธีเจาะเลือดออกได้ แพทย์จะพิจารณาใช้ยาขับธาตุเหล็ก (Iron Chelating Agents) ซึ่งมีทั้งรูปแบบรับประทานและแบบฉีด ยาเหล่านี้จะทำหน้าที่จับกับธาตุเหล็กส่วนเกินในกระแสเลือดและเนื้อเยื่อ แล้วขับออกทางปัสสาวะหรืออุจจาระ

ปรับเปลี่ยนพฤติกรรมการกินและการใช้ชีวิตประจำวัน

นอกเหนือจากการรักษาโดยตรงจากแพทย์แล้ว การปรับพฤติกรรมส่วนตัวก็ช่วยควบคุมไม่ให้ปริมาณเหล็กสะสมเพิ่มสูงขึ้นไปอีก

• หลีกเลี่ยงอาหารที่มีธาตุเหล็กสูง: ลดการกินเนื้อแดงตับ เลือด และอาหารเสริมที่มีธาตุเหล็กเป็นส่วนประกอบอย่างเด็ดขาด
• งดวิตามินซีร่วมกับมื้ออาหาร: วิตามินซีมีส่วนช่วยเพิ่มการดูดซึมธาตุเหล็ก ดังนั้นควรหลีกเลี่ยงการกินผลไม้รสเปรี้ยวหรือดื่มน้ำส้มพร้อมกับมื้ออาหารหลัก
• งดเครื่องดื่มแอลกอฮอล์: แอลกอฮอล์เร่งการดูดซึมธาตุเหล็กและเพิ่มความเสี่ยงในการทำลายตับ ซึ่งเป็นอวัยวะที่เหล็กชอบไปสะสมอยู่แล้ว
• ดื่มชาหรือกาแฟร่วมกับมื้ออาหาร: สารแทนนินในชาและกาแฟช่วยลดการดูดซึมธาตุเหล็กจากอาหารเข้าสู่ร่างกายได้ระดับหนึ่ง

ตรวจติดตามอาการอย่างสม่ำเสมอกับแพทย์ผู้ชำนาญการ

ภาวะเหล็กเกินเป็นเรื่องที่ต้องอาศัยความต่อเนื่องในการดูแลรักษา การตรวจเลือดเช็คระดับ ferritin หรือสารสะสมธาตุเหล็กในร่างกายเป็นระยะจึงเป็นสิ่งจำเป็นอย่างยิ่ง เพื่อประเมินว่าการลดปริมาณธาตุเหล็กส่วนเกินในร่างกายได้ผลดีแค่ไหน และปรับแผนการรักษาร่วมกับแพทย์ได้อย่างทันท่วงที