เมื่อลูกน้อยจู่ๆ ก็ท้องเสีย ถ่ายเหลว พ่อแม่ควรทำอย่างไรดี?
กลางดึกคืนหนึ่ง มีคุณพ่อคุณแม่มือใหม่พาลูกน้อยวัย 8 เดือนมาพบหมอที่ห้องฉุกเฉินด้วยความตื่นตระหนก เพราะเจ้าตัวเล็กอาเจียนไปหลายรอบ แถมยังถ่ายเหลวเป็นน้ำจนล้นผ้าอ้อม เด็กน้อยดูเพลียและร้องไห้งอแงจนหมดแรง เหตุการณ์แบบนี้เป็นหนึ่งในสถานการณ์ที่สร้างความกังวลใจให้คนเป็นพ่อแม่ได้มากที่สุด หมอเข้าใจดีว่าความกังวลใจจะพุ่งสูงแค่ไหนเมื่อเห็นลูกรักเจ็บป่วยและอ่อนเพลียลงไปต่อหน้า
ความจริงแล้ว อาการท้องเสีย ถ่ายเหลว หรืออาเจียนในทารก เป็นเรื่องที่พบได้บ่อยมาก เนื่องจากระบบภูมิคุ้มกันและระบบย่อยอาหารของเด็กวัยนี้ยังพัฒนาได้ไม่เต็มที่ อาการเหล่านี้ส่วนใหญ่เกิดจาก การติดเชื้อระบบทางเดินอาหารจาก เชื้อโรคตัวจิ๋วรอบๆ ตัว ซึ่งเราสามารถแบ่งออกเป็นสองกลุ่มใหญ่ๆ ที่มีลักษณะอาการและการดูแลที่แตกต่างกันอย่างสิ้นเชิง
วายร้ายตัวจริงคือใคร? รู้จักการติดเชื้อระบบทางเดินอาหารจากไวรัสและแบคทีเรีย
เพื่อที่จะรับมือได้อย่างถูกต้องและไม่ตื่นตระหนก เราต้องมารู้จักก่อนว่าตัวการที่ทำให้ลูกรักล้มป่วยคืออะไรกันแน่
กลุ่มไวรัสตัวป่วน: โรตาและโนโรไวรัส ตัวการทำลูกท้องร่วงรุนแรง
เชื้อไวรัสเป็นสาเหตุที่พบได้บ่อยที่สุดในเด็กเล็ก โดยเฉพาะไวรัสโรตา (Rotavirus) และไวรัสโนโร (Norovirus) เชื้อเหล่านี้ติดต่อกันง่ายมากผ่านการสัมผัส ไม่ว่าจะเป็นของเล่นที่ลูกหยิบเข้าปาก มือที่ไม่สะอาด หรือแม้แต่การสูดละอองฝอยที่มีเชื้อเข้าไป เชื้อไวรัสจะเข้าไปทำลายเซลล์เยื่อบุลำไส้ชั่วคราว ทำให้ลำไส้ไม่สามารถดูดซึมน้ำและสารอาหารได้ตามปกติ ลูกจึงถ่ายออกมาเป็นน้ำปริมาณมาก
กลุ่มแบคทีเรียตัวร้าย: ท้องเสียจากการกินอาหารไม่สะอาด
ในขณะที่เชื้อแบคทีเรีย เช่น ซาลโมเนลลา (Salmonella) หรือ อีโคไล (E. coli) มักจะมาจากอาหารหรือน้ำที่ไม่สะอาด นมผงที่ชงทิ้งไว้นานเกินไป หรือการล้างทำความสะอาดขวดนมที่ไม่ทั่วถึง เชื้อแบคทีเรียกลุ่มนี้ไม่ได้แค่รบกวนการทำงานของลำไส้เท่านั้น แต่บางชนิดยังสามารถบุกรุกเข้าไปทำลายผนังลำไส้ จนทำให้เกิดการอักเสบและมีเลือดออกปนมากับอุจจาระได้
สังเกตอาการลูกรัก: ติดเชื้อไวรัสกับแบคทีเรีย ต่างกันอย่างไร?
แม้ว่าอาการแสดงภายนอกจะดูคล้ายกันคือมีอาการถ่ายเหลว แต่หากสังเกตดีๆ เราจะพบข้อแตกต่างที่ช่วยให้หมอและคุณพ่อคุณแม่ประเมินสถานการณ์เบื้องต้นได้ง่ายขึ้น
- ลักษณะของอุจจาระ: หากเป็น การติดเชื้อระบบทางเดินอาหารจาก ไวรัส อุจจาระมักจะเป็นน้ำล้วนๆ หรือเป็นมูกใสๆ ไม่มีเลือดปน แต่อาจมีกลิ่นเหม็นเปรี้ยว ในขณะที่การติดเชื้อแบคทีเรีย อุจจาระมักจะมีมูกเลือดปน มีกลิ่นเหม็นคาวรุนแรง
- อาการไข้: การติดเชื้อไวรัสอาจมีไข้ต่ำๆ หรือไม่มีไข้เลยหลังจากผ่านวันแรกไปแล้ว แต่ถ้าเป็นการติดเชื้อแบคทีเรีย เด็กมักจะมีไข้สูงลอย ตัวร้อนจัด และดูซึมลงอย่างเห็นได้ชัด
- อาการอาเจียน: ไวรัสโรตาและโนโรไวรัสมักจะเปิดตัวด้วยอาการอาเจียนอย่างรุนแรงก่อน แล้วจึงตามด้วยการถ่ายเหลว ส่วนแบคทีเรียมักจะมีอาการปวดท้อง บิดเกร็งท้อง และถ่ายเหลวเป็นอาการเด่น
ภาวะขาดน้ำ: อันตรายเงียบที่ต้องระวังที่สุดเมื่อทารกท้องเสีย
หมออยากเน้นย้ำตรงนี้เลยว่า สิ่งที่น่ากลัวที่สุดไม่ใช่ตัวเชื้อโรคโดยตรง แต่คือภาวะขาดน้ำและเกลือแร่ เนื่องจากร่างกายของทารกมีขนาดเล็กและมีสัดส่วนของน้ำในร่างกายสูง การสูญเสียน้ำจากการอาเจียนและถ่ายเหลวเพียงไม่กี่ครั้ง ก็อาจส่งผลให้ร่างกายขาดน้ำรุนแรงจนเกิดภาวะช็อกได้
คุณพ่อคุณแม่สามารถสังเกตสัญญาณเตือนของภาวะขาดน้ำได้ดังนี้:
- ปากและลิ้นแห้ง ตาโหล ไม่มีน้ำตาเวลาลูกร้องไห้
- กระหม่อมหน้าบุ๋มลงไปมากกว่าปกติ
- ซึมง่วง ปลุกตื่นยาก หรือกระสับกระส่ายงอแงผิดปกติ
- ปัสสาวะน้อยลงอย่างเห็นได้ชัด สังเกตจากผ้าอ้อมแห้งนานกว่า 4-6 ชั่วโมง หรือปัสสาวะมีสีเข้มจัด
- ผิวหนังเหี่ยวและขาดความยืดหยุ่น เมื่อลองหยิกผิวหนังบริเวณท้องเบาๆ แล้วปล่อย ผิวจะคืนตัวช้าอย่างเห็นได้ชัด
วิธีปฐมพยาบาลและดูแลลูกน้อยเบื้องต้นเมื่อมีอาการท้องเสีย
เมื่อลูกเริ่มมีอาการ สิ่งแรกที่คุณพ่อคุณแม่ต้องทำคือตั้งสติ และเริ่มกระบวนการทดแทนน้ำที่สูญเสียไปทันทีตามแนวทางนี้
- ห้ามหยุดนมแม่: หากลูกยังกินนมแม่ได้ ให้ป้อนนมแม่บ่อยขึ้นกว่าปกติ เพราะนมแม่ย่อยง่าย มีสารอาหารครบถ้วน และยังมีภูมิคุ้มกันตามธรรมชาติที่ช่วยต่อสู้กับเชื้อโรคในลำไส้ได้ดีที่สุด
- ใช้ผงเกลือแร่สำหรับเด็ก (ORS): หากลูกกินนมผงหรือเริ่มกินอาหารเสริมแล้ว ให้ผสมผงเกลือแร่โออาร์เอสสำหรับเด็กตามสัดส่วนข้างซองอย่างเคร่งครัด แล้วค่อยๆ ใช้ช้อนป้อนทีละนิด หรือให้จิบทีละน้อยบ่อยๆ ห้ามให้ลูกดื่มอึกใหญ่ๆ เพราะจะไปกระตุ้นให้อาเจียนมากขึ้น
- งดซื้องดใช้ยาหยุดถ่ายเด็ดขาด: เป็นเรื่องที่หมอต้องขอเตือนด้วยความห่วงใย การทานยาหยุดถ่ายในทารกอันตรายมาก เพราะร่างกายต้องการขับสารพิษและเชื้อโรคออกทางอุจจาระ การไปหยุดกระบวนการนี้จะทำให้เชื้อโรคสะสมในลำไส้จนเกิดการติดเชื้อในกระแสเลือดได้ และยาบางชนิดยังมีผลกดระบบประสาทของเด็กเล็กอีกด้วย
- ดูแลผิวสัมผัสรอบก้น: อุจจาระที่มีฤทธิ์เป็นกรดจากการติดเชื้อจะกัดผิวบางๆ ของลูกได้ง่าย หลังลูกถ่ายเสร็จ ควรล้างด้วยน้ำสะอาด ซับให้แห้งสนิท แล้วทาครีมเคลือบผิวกลุ่มซิงค์ออกไซด์เพื่อป้องกันผื่นผ้าอ้อมอักเสบ
สัญญาณเตือนอันตราย: อาการแบบไหนที่ต้องพาลูกส่งโรงพยาบาลทันที
ในบางครั้ง อาการป่วยอาจรุนแรงเกินกว่าจะดูแลเองที่บ้านได้ หากคุณพ่อคุณแม่สังเกตเห็นอาการเหล่านี้แม้เพียงข้อเดียว ขอแนะนำให้รีบพาลูกน้อยมาพบแพทย์ทันทีโดยไม่ต้องรอ:
- ลูกไม่ยอมดื่มน้ำ ดื่มนม หรือไม่สามารถจิบเกลือแร่ได้เลยเนื่องจากอาเจียนตลอดเวลา
- มีอาการขาดน้ำรุนแรง เช่น ซึมมาก กระหม่อมบุ๋มลึก ปัสสาวะไม่ออกเลยเกิน 6 ชั่วโมง
- อุจจาระมีมูกปนเลือดสดๆ หรืออุจจาระมีสีดำคล้ายถ่าน
- มีไข้สูงเกิน 38.5 องศาเซลเซียส และไข้ไม่ลดลงหลังทานยาลดไข้
- เด็กมีอาการดูเกร็ง หน้ามืด หรือมีอาการชัก
การป้องกันคือเกราะกำบังที่ดีที่สุด การล้างมือบ่อยๆ ก่อนสัมผัสลูกหรือเตรียมอาหาร การนึ่งฆ่าเชื้ออุปกรณ์ชงนมอย่างพิถีพิถัน และการพาลูกน้อยไปรับวัคซีนป้องกันไวรัสโรตาตามกำหนด จะช่วยลดความเสี่ยงจากการเจ็บป่วยนี้ลงไปได้มาก ขอให้คุณพ่อคุณแม่หมั่นสังเกตอาการด้วยความใส่ใจและมีสติ การดูแลที่ถูกต้องจะช่วยให้เจ้าตัวเล็กผ่านพ้นช่วงเวลาที่ไม่สบายนี้ไปได้อย่างปลอดภัย
