ทำไมหายจากหวัดแล้วยังไอไม่เลิก? รู้จักกับภาวะหลอดลมไวเกินหลังการติดเชื้อไวรัส

ช่วงนี้หลายคนเดินเข้ามาบ่นให้ฟังที่ห้องตรวจด้วยอาการเดียวกัน คือเพิ่งหายจากไข้หวัดหรือโควิดไปได้เป็นสัปดาห์แล้ว ตัวก็ไม่ร้อน น้ำมูกก็ไม่มี แต่ทำไมยังไอแค๊กๆ โดยเฉพาะเวลาพูดเยอะๆ โดนลมเย็น หรือตอนกลางคืนจนนอนไม่หลับ หลายคนเริ่มกังวลว่าตัวเองเป็นวัณโรคหรือปอดอักเสบเรื้อรังหรือเปล่า

ในฐานะหมอ ผมมักจะบอกคนไข้เสมอว่า ใจเย็นๆ ก่อนครับ อาการไอเรื้อรังแบบนี้ บ่อยครั้งไม่ได้เกิดจากการติดเชื้อซ้ำซ้อน แต่เป็นเพราะหลอดลมของเรายังอยู่ในช่วง ภาวะหลอดลมไวเกินหลังการติดเชื้อไวรัส ซึ่งเป็นภาวะที่พบได้บ่อยมากแต่หลายคนยังไม่ค่อยรู้จัก

เชื้อโรคหายไปแล้ว แต่ทำไมหลอดลมยังงอแงไม่เลิก?

เวลาที่เราเป็นหวัดหรือติดเชื้อไวรัสทางเดินหายใจ เยื่อบุหลอดลมของเราจะเกิดอาการอักเสบและบวมแดง เปรียบเหมือนผิวหนังที่เพิ่งโดนน้ำร้อนลวก มันจะบอบบางและไวต่อสิ่งกระตุ้นเป็นพิเศษ

แม้ว่าตัวไวรัสจะถูกภูมิคุ้มกันกำจัดจนหมดเกลี้ยงไปแล้ว แต่เจ้าเนื้อเยื่อบุหลอดลมยังต้องใช้เวลาฟื้นฟูตัวเองอีกพักใหญ่ ในช่วงรอยต่อนี้ หลอดลมจึงมีความไวผิดปกติ อะไรนิดอะไรหน่อยก็พร้อมจะหดเกร็งและกระตุ้นให้เกิดอาการไอออกมาทันที เหมือนคน1ที่เพิ่งหายเจ็บแผลแล้วโดนสะกิดโดนจุดเดิมนั่นเองครับ

อาการแบบไหนที่ฟันธงได้เลยว่ากำลังเจอภาวะนี้อยู่

ลักษณะเด่นของอาการไอจากหลอดลมไวเกินหลังการติดเชื้อจะมีเอกลักษณ์เฉพาะตัวที่สังเกตได้ไม่ยาก ดังนี้ครับ

• ไอแห้งๆ หรือมีเสมหะใสเล็กน้อย: มักไม่มีเสมหะข้นเขียวเหลืองเหมือนเวลาติดเชื้อแบคทีเรีย
• ไอแบบยั้งไม่อยู่เมื่อเจอสิ่งกระตุ้น: เช่น เดินออกจากห้องแอร์แล้วเจออากาศร้อนชื้น พูดคุยติดต่อกันนานๆ หัวเราะเสียงดัง หรือแม้แต่สูดกลิ่นน้ำหอมและควันบุหรี่นิดหน่อยก็สำลักการไอทันที
• ไอช่วงกลางคืนหรือใกล้รุ่ง: นอนราบแล้วรู้สึกคันคอระคายคอจนต้องตื่นมาไอ
• เอกซเรย์ปอดปกติ: เมื่อไปพบแพทย์เพื่อตรวจความผิดปกติ ผลเอ็กซเรย์ปอดจะใสสะอาดดี ไม่พบรอยโรคของการติดเชื้อรุนแรง

วิธีดูแลตัวเองเบื้องต้นเพื่อให้หลอดลมสงบลงเร็วที่สุด

ข่าวดีคือ ภาวะนี้สามารถหายเองได้ตามธรรมชาติครับ แต่ต้องให้เวลาหลอดลมได้พักผ่อนและฟื้นฟู โดยมีแนวทางดูแลตัวเองง่ายๆ ดังนี้

ดื่มน้ำอุ่นให้มากๆ การจิบน้ำอุ่นตลอดวันช่วยให้ความชุ่มชื้นแก่เยื่อบุคอและช่วยละลายเสมหะเหนียวข้นที่ไปกระตุ้นตัวรับความรู้สึกใต้หลอดลม ลดความระคายเคืองลงได้

เลี่ยงสิ่งกระตุ้นทุกชนิดชั่วคราว งดน้ำเย็นจัด งดอาหารทอดหรือรสจัดที่อาจทำให้ระคายคอ และหลีกเลี่ยงพื้นที่ที่มีฝุ่นควันหรือมลพิษหนาแน่น หากจำเป็นต้องออกไปข้างนอก ควรสวมหน้ากากอนามัยเพื่อกรองอากาศและช่วยให้ความอบอุ่นแก่ทางเดินหายใจ

งดใช้เสียงดังและพยายามอย่าไอพร่ำเพรื่อ การไอแรงๆ บ่อยๆ จะยิ่งไปทำลายเยื่อบุหลอดลมที่กำลังซ่อมแซมตัวเอง ทำให้แผลหายช้าลงและยิ่งไอเรื้อรังหนักกว่าเดิม หากรู้สึกคันคอให้ใช้วิธีจิบน้ำอุ่นแทนการกระแอมแรงๆ

เมื่อไหร่ที่อาการไอแบบนี้ควรกลับมาหาหมออีกรอบ

โดยทั่วไป อาการไอจากภาวะหลอดลมไวเกินนี้จะค่อยๆ ดีขึ้นและหายไปเองภายใน 3 ถึง 8 สัปดาห์ แต่ถ้าหากมีสัญญาณเตือนเหล่านี้เมื่อไหร่ ไม่ควรปล่อยไว้นะครับ ควรกลับมาพบแพทย์เพื่อตรวจซ้ำอย่างละเอียด

• ไอมีเลือดปน หรือเสมหะเปลี่ยนเป็นสีเขียวข้นเหลืองเข้ม
• มีไข้กลับขึ้นมาอีกครั้ง หรือมีอาการหนาวสั่น
• หายใจมีเสียงวี๊ด หายใจลำบาก หรือเหนื่อยหอบง่ายเวลาเดิน
• น้ำหนักลดลงโดยไม่ทราบสาเหตุ หรือมีอาการเจ็บหน้าอกเวลาหายใจเข้าลึกๆ

ท้ายที่สุดแล้ว ความเข้าใจและความใจเย็นคือยาวิเศษครับ ร่างกายเราต้องการเวลาซ่อมแซมตัวเองหลังจากผ่านศึกหนักมา หากดูแลตัวเองอย่างถูกวิธี หลอดลมที่เคยงอแงก็จะกลับมาแข็งแรงและเงียบสงบเหมือนเดิมอย่างแน่นอนครับ