ภาวะพร่องความฉลาดทางอารมณ์: เมื่อการเข้าใจตัวเองและผู้อื่นกลายเป็นเรื่องยาก

ทำไมบางคนถึงดูเหมือนเข้าไม่ถึงอารมณ์ของตัวเองและคนรอบข้าง?

หลายคนอาจเคยเจอสถานการณ์ที่พยายามอธิบายความรู้สึกให้ใครสักคนฟัง แต่เขากลับนิ่งเฉย หรือตอบสนองออกมาในแบบที่ทำให้เรารู้สึกว่าไม่เข้าใจกันเลย บางครั้งพฤติกรรมเหล่านั้นไม่ได้เกิดจากความตั้งใจที่จะเพิกเฉย แต่เป็นผลมาจาก ภาวะพร่องความฉลาดทางอารมณ์ (Low Emotional Intelligence) ซึ่งเป็นสภาวะที่ทักษะในการรับรู้ เข้าใจ และจัดการกับอารมณ์ของทั้งตนเองและผู้อื่นทำงานได้ไม่เต็มที่เหมือนคนทั่วไป

ภาวะพร่องความฉลาดทางอารมณ์ คืออะไรกันแน่?

ความฉลาดทางอารมณ์ หรือ EQ ไม่ใช่เรื่องของความรู้สึกอ่อนไหวเพียงอย่างเดียว แต่มันคือความสามารถในการบริหารจัดการอารมณ์ภายใต้สถานการณ์ต่างๆ เมื่อเกิดภาวะพร่องในด้านนี้ คนคนนั้นจะเหมือนขาดเข็มทิศในการอ่านสถานการณ์ทางสังคม ทำให้การตีความสิ่งที่คนอื่นสื่อสารออกมาคลาดเคลื่อนไปจากความจริง

สัญญาณเตือนที่บอกว่าเราหรือคนใกล้ตัวอาจกำลังอยู่ในภาวะนี้

การสังเกตตัวเองหรือคนรอบข้างไม่ใช่เรื่องยาก หากลองสังเกตพฤติกรรมเหล่านี้ที่มักพบได้บ่อย:

• ไม่สามารถระบุได้ว่าตอนนี้ตัวเองกำลังรู้สึกอย่างไร ไม่ว่าจะโกรธ เสียใจ หรือดีใจ
• มักจะพูดจาทำร้ายความรู้สึกคนอื่นโดยไม่ตั้งใจ เพราะไม่รู้ว่าคำพูดนั้นจะส่งผลกระทบอย่างไร
• ไม่สามารถอ่านบรรยากาศในกลุ่มได้ เช่น คนกำลังเครียด แต่ยังพยายามพูดเรื่องตลกที่ไม่เข้าท่า
• รู้สึกอึดอัดเวลาต้องรับมือกับอารมณ์ของผู้อื่น จนเลือกที่จะเดินหนีหรือนิ่งเฉยไปเลย
• มักถูกมองว่าเป็นคนเห็นแก่ตัวหรือไร้น้ำใจ ทั้งที่ในใจไม่ได้คิดเช่นนั้น

ทำไมเราถึงมีภาวะนี้? มาจากนิสัยหรือร่างกาย?

ภาวะนี้ไม่ได้เกิดขึ้นเพียงชั่วข้ามคืน แต่มีปัจจัยผสมผสานกันหลายอย่าง ทั้งเรื่องของประสบการณ์ในวัยเด็กที่การแสดงออกทางอารมณ์ไม่ได้รับการยอมรับ หรือการเติบโตมาในสภาพแวดล้อมที่ไม่เน้นการสื่อสารความรู้สึก นอกจากนี้ยังเกี่ยวข้องกับเรื่องของระบบประสาทและการประมวลผลของสมองในส่วนที่ดูแลเรื่องความเห็นอกเห็นใจ ซึ่งแต่ละคนมีระดับความสามารถส่วนนี้ติดตัวมาไม่เท่ากัน

เราจะฝึกฝนและพัฒนาความฉลาดทางอารมณ์ให้ดีขึ้นได้อย่างไร?

ข่าวดีคือทักษะทางอารมณ์ไม่ใช่สิ่งที่คงที่ แต่เปรียบเสมือนกล้ามเนื้อที่สามารถฝึกฝนให้แข็งแรงขึ้นได้ ดังนี้:

• หมั่นสำรวจตัวเอง: ฝึกตั้งคำถามว่า ตอนนี้เรากำลังรู้สึกอย่างไร และทำไมถึงรู้สึกเช่นนั้น
• ฝึกฟังให้มากขึ้น: เวลาสนทนากับใคร ให้ลองหยุดคิดก่อนพูด แล้วสังเกตสีหน้าหรือน้ำเสียงของเขาให้มากขึ้น
• อ่านหนังสือนิยายหรือดูภาพยนตร์: การติดตามเรื่องราวของตัวละครจะช่วยให้เราหัดถอดรหัสความรู้สึกและเหตุผลของการกระทำในมุมมองที่ต่างจากเรา
• ฝึกการตั้งชื่ออารมณ์: พยายามใช้คำขยายอารมณ์ให้ชัดเจน แทนที่จะบอกว่าแค่รู้สึกแย่ ให้ลองระบุว่ามันคือความผิดหวัง ความกังวล หรือความเหงา

เมื่อไหร่ที่ควรปรึกษาแพทย์หรือผู้เชี่ยวชาญ?

หากภาวะพร่องความฉลาดทางอารมณ์ส่งผลกระทบต่อชีวิตประจำวัน จนทำให้การทำงานล้มเหลว ความสัมพันธ์กับคนรักพังทลาย หรือเกิดอาการซึมเศร้าจากการที่ไม่สามารถปรับตัวเข้ากับสังคมได้ การขอคำปรึกษาจากจิตแพทย์หรือนักจิตวิทยาถือเป็นทางเลือกที่ดี เพราะผู้เชี่ยวชาญจะช่วยประเมินว่าสภาวะนี้เป็นเรื่องของทักษะทางสังคมที่ขาดการฝึกฝน หรือมีภาวะทางจิตเวชอื่นเข้ามาเกี่ยวข้อง เพื่อหาทางแก้ไขให้เราใช้ชีวิตได้อย่างมีความสุขและเข้าใจคนรอบข้างได้ดีขึ้น