ลูกเหวี่ยงใส่ วัยรุ่นหงุดหงิดง่าย: เข้าใจภาวะอารมณ์แปรปรวนในเด็กและวัยรุ่นแบบหมอเข้าใจ

หลายครั้งที่คุณพ่อคุณแม่เดินเข้ามาปรึกษาในห้องตรวจ พร้อมกับรอยยิ้มเจื่อนๆ และคำถามที่ว่า ทำไมช่วงนี้ลูกถึงหงุดหงิดง่ายเหลือเกิน เดี๋ยวดีเดี๋ยวร้าย พูดด้วยนิดหน่อยก็ขึ้นเสียงใส่ หรือบางทีก็เก็บตัวเงียบอยู่ในห้องคนเดียวจนน่าตกใจ หลายคนกังวลว่าลูกจะเป็นโรคซึมเศร้า หรือมีปัญหาทางจิตเวชอะไรร้ายแรงหรือเปล่า ในฐานะหมอที่เจอเคสแบบนี้บ่อยๆ อยากชวนคุณพ่อคุณแม่มาทำความเข้าใจเรื่องนี้ไปด้วยกันแบบสบายๆ ครับ

วัยรุ่นกับฮอร์โมนและสมองส่วนอารมณ์ที่กำลังรีโนเวทครั้งใหญ่

ก่อนอื่นต้องทำความเข้าใจก่อนว่า ช่วงวัยรุ่นเป็นช่วงรอยต่อที่สำคัญที่สุดช่วงหนึ่งของชีวิต สมองส่วนที่ทำหน้าที่ควบคุมเหตุผลและการยับยั้งชั่งใจ หรือที่เรียกว่าพรีฟรอนทัลคอร์เทกซ์ ยังพัฒนาไม่เต็มที่ ในขณะที่สมองส่วนที่ควบคุมอารมณ์และความรู้สึกดิบอย่างอะมิกดาลากลับทำงานอย่างเต็มที่ เปรียบเหมือนรถที่คันเร่งเหยียบมิดแต่เบรกยังดีไม่พอ นอกจากนี้เรื่องของฮอร์โมนที่พลุ่งพล่านในร่างกายก็มีส่วนผสมที่ทำให้เด็กๆ ควบคุมความรู้สึกตัวเองได้ยากขึ้น เป็นเรื่องธรรมชาติที่เด็กจะเหวี่ยงหรือหงุดหงิดง่ายกว่าวัยอื่น

ความต่างระหว่างอารมณ์วัยรุ่นปกติกับภาวะอารมณ์แปรปรวนที่ต้องดูแลใกล้ชิด

คุณพ่อคุณแม่หลายคนมักสับสนว่าพฤติกรรมแบบไหนคือวัยรุ่นปรกติ แบบไหนคือภาวะที่ผิดปกติ จุดสังเกตง่ายๆ คือเรื่องของความรุนแรง ระยะเวลา และผลกระทบต่อชีวิตประจำวัน ถ้าลูกหงุดหงิดบ้าง งอนบ้าง แต่อยู่ในขอบเขต คุยกันรู้เรื่อง กลับมาอารมณ์ดีได้เอง อันนี้คือธรรมชาติของวัยรุ่น แต่ถ้าเริ่มมีอาการเหล่านี้ต่อเนื่องยาวนาน:

• อารมณ์ดิ่งหรือหงุดหงิดรุนแรงเกือบตลอดเวลา นานเกินสองสัปดาห์โดยไม่มีเหตุผลชัดเจน
• พฤติกรรมเปลี่ยนไปจากหน้ามือเป็นหลังมือ จากเด็กเคยร่าเริงกลายเป็นคนเก็บตัวเงียบ ไม่ยอมคุยกับใคร
• ผลการเรียนตกลงอย่างเห็นได้ชัด เลิกสนใจกิจกรรมที่เคยชอบทำเป็นประจำ
• มีปัญหาการนอนและการกิน นอนไม่หลับ ตื่นกลางดึก หรือกินจุผิดปกติ

เมื่อไหร่ที่อาการเหวี่ยงๆ ของลูกเริ่มไม่ใช่เรื่องธรรมดา

บางครั้งภาวะอารมณ์แปรปรวนอาจเป็นสัญญาณเตือนของโรคซึมเศร้าในวัยรุ่น โรคไบโพลาร์ หรือภาวะวิตกกังวลที่ซ่อนอยู่ สิ่งที่น่ากลัวที่สุดคือการที่เด็กมีความคิดทำร้ายตัวเองหรือพูดเปรยๆ ว่าไม่อยากมีชีวิตอยู่ ถ้าคุณพ่อคุณแม่สังเกตเห็นลูกเริ่มพูดจาทำนองนี้ หรือพบร่องรอยการทำร้ายตัวเองตามร่างกาย นี่คือสัญญาณเตือนภัยสีแดงที่ไม่ควรรอช้าเด็ดขาด

วิธีรับมือและสื่อสารกับลูกวัยรุ่นอารมณ์ดิ่งฉบับคุณหมอ

การรับมือกับเด็กช่วงนี้ต้องอาศัยความใจเย็นระดับสิบ สิ่งที่ควรทำและไม่ควรทำมีดังนี้ครับ:

• เลิกใช้คำพูดตัดสินหรือสั่งสอนทันที เช่น ทำไมต้องอารมณ์ร้าย ทำไมไม่รู้จักอดทน เพราะจะยิ่งทำให้เด็กปิดใจ
• เปลี่ยนมาเป็นการรับฟังด้วยความเข้าใจ ลองพูดว่า ดูท่าทางลูกเครียดมากเลย มีอะไรอยากเล่าให้พ่อแม่ฟังไหม
• ให้พื้นที่ส่วนตัวแต่สายตาต้องคอยสอดส่อง วัยรุ่นบางเวลาต้องการอยู่คนเดียวเพื่อสงบสติอารมณ์ ปล่อยให้เขาได้มีเวลาจัดการตัวเอง แต่ต้องมั่นใจว่าเขาไม่ได้ทำร้ายตัวเอง
• ชวนทำกิจกรรมผ่อนคลายร่วมกัน เช่น ออกกำลังกาย ทำอาหาร หรือไปเที่ยวธรรมชาติ ช่วยลดระดับฮอร์โมนความเครียดในสมองได้ดีมาก

พามาพบแพทย์เพื่อประเมินอาการ ดีกว่าปล่อยไว้จนสาย

ถ้าลองปรับวิธีสื่อสารแล้วอาการของลูกยังไม่ดีขึ้น หรือรู้สึกว่าเกินกำลังที่จะรับมือ การพามาพบจิตแพทย์เด็กและวัยรุ่นไม่ใช่เรื่องน่าอายเลยครับ ในทางตรงกันข้าม การมาพบแพทย์เร็วจะช่วยให้เด็กได้ระบายความในใจกับคนนอกที่เข้าใจ มีกระบวนการบำบัดรักษาที่ถูกต้อง ทั้งการพูดคุยปรับความคิด หรือการใช้ยาในกรณีที่จำเป็น เพื่อช่วยปรับสารเคมีในสมองให้กลับมาสมดุล ลูกจะได้กลับมามีความสุขสดใสในแบบที่ควรจะเป็นอีกครั้งครับ