ลูกฉีดวัคซีนป้องกันโรคมือเท้าปากแล้ว ทำไมถึงยังป่วยได้อีก?
คำถามนี้เป็นหนึ่งในประเด็นที่สร้างความกังวลใจให้แก่คุณพ่อคุณแม่มากที่สุดเมื่อพาลูกน้อยมาตรวจรักษาที่คลินิกกุมารเวชศาสตร์ หลายครอบครัวตัดสินใจพาลูกไปรับวัคซีนป้องกันโรคมือเท้าปากด้วยหวังว่าจะช่วยปกป้องลูกน้อยจากการเจ็บป่วยได้อย่างสมบูรณ์ แต่เมื่อพบว่าลูกยังมีตุ่มน้ำใสขึ้นตามมือ เท้า หรือมีแผลในปากหลังจากได้รับวัคซีนครบถ้วนแล้ว จึงเกิดความสงสัยว่าวัคซีนนี้มีประสิทธิภาพจริงหรือไม่
ในฐานะกุมารแพทย์ อยากอธิบายให้เข้าใจตรงกันว่า โรคมือเท้าปากเกิดจากไวรัสกลุ่มเอนเทอโร (Enterovirus) หลายสายพันธุ์ และ วัคซีนป้องกันเชื้อ EV71 ที่เราใช้กันอยู่ในปัจจุบัน ถูกออกแบบมาเพื่อทำหน้าที่สำคัญที่สุดประการหนึ่ง นั่นคือการปกป้องชีวิตของลูกน้อยจากสายพันธุ์ที่รุนแรงที่สุด
ประสิทธิภาพของวัคซีนป้องกันเชื้อ EV71 ในการป้องกันโรคชนิดรุนแรง
เชื้อไวรัสเอนเทอโรไวรัส 71 หรือ EV71 คือสายพันธุ์ที่เป็นตัวการหลักในการก่อโรคมือเท้าปากชนิดรุนแรง ซึ่งสามารถแพร่กระจายเข้าสู่ระบบประสาทส่วนกลาง นำไปสู่ภาวะแทรกซ้อนที่อันตรายถึงชีวิต เช่น สมองอักเสบ เยื่อหุ้มสมองอักเสบ ปอดบวมน้ำ และภาวะหัวใจล้มเหลวเฉียบพลัน ซึ่งมักดำเนินโรคอย่างรวดเร็วภายในเวลาไม่กี่วัน
จากการศึกษาทางคลินิกพบว่า วัคซีนป้องกันเชื้อ EV71 มีประสิทธิภาพสูงมากในการป้องกันการติดเชื้อสายพันธุ์ EV71 โดยเฉพาะการป้องกันการเกิดภาวะแทรกซ้อนรุนแรงที่ต้องเข้ารับการรักษาในหอผู้ป่วยวิกฤต (ICU) และป้องกันการเสียชีวิตได้สูงถึงร้อยละ 90-97 วัคซีนนี้จึงเปรียบเสมือนหมวกกันน็อกที่ช่วยลดความรุนแรงจากอุบัติเหตุร้ายแรง แม้จะมีการติดเชื้อเกิดขึ้น แต่อาการจะไม่รุนแรงจนเป็นอันตรายถึงแก่ชีวิต
โอกาสการติดเชื้อสายพันธุ์อื่นหลังจากได้รับวัคซีนครบถ้วน
เหตุผลที่เด็กซึ่งได้รับวัคซีนป้องกันเชื้อ EV71 ครบถ้วนแล้วยังสามารถป่วยเป็นโรคมือเท้าปากได้อีก เป็นเพราะไวรัสในกลุ่มมือเท้าปากไม่ได้มีแค่สายพันธุ์ EV71 เพียงชนิดเดียว แต่ยังมีสายพันธุ์อื่นๆ ที่พบได้บ่อยมากในการระบาดตามสถานศึกษา เช่น ค็อกซากีไวรัส เอ16 (Coxsackievirus A16), ค็อกซากีไวรัส เอ6 (Coxsackievirus A6) และค็อกซากีไวรัส เอ10 (Coxsackievirus A10)
เนื่องจากวัคซีนป้องกันเชื้อ EV71 จะกระตุ้นให้ร่างกายสร้างภูมิคุ้มกันเฉพาะเจาะจงต่อเชื้อ EV71 เท่านั้น ไม่สามารถข้ามไปป้องกันเชื้อค็อกซากีไวรัสสายพันธุ์อื่นได้ ดังนั้น หากลูกน้อยได้รับเชื้อสายพันธุ์อื่นเหล่านั้น ก็ยังคงมีอาการของโรคมือเท้าปากได้ เช่น มีไข้ มีแผลในปาก หรือมีตุ่มน้ำใสตามร่างกาย แต่ข้อดีคือ อาการที่เกิดจากกลุ่มเชื้อค็อกซากีไวรัสมักจะไม่รุนแรง สามารถหายได้เองตามธรรมชาติจากการรักษาประคับประคองตามอาการ และแทบไม่มีความเสี่ยงต่อการเกิดภาวะแทรกซ้อนรุนแรงในระบบประสาท
เคยป่วยเป็นโรคมือเท้าปากมาแล้ว ยังจำเป็นต้องฉีดวัคซีนอีกหรือไม่
นี่คืออีกหนึ่งประเด็นที่ผู้ปกครองสอบถามเข้ามาบ่อยครั้ง โดยส่วนใหญ่เข้าใจว่าเมื่อเคยเป็นโรคนี้แล้ว ร่างกายจะมีภูมิคุ้มกันตามธรรมชาติและไม่จำเป็นต้องฉีดวัคซีนอีก แต่ในมุมมองของกุมารแพทย์ การฉีดวัคซีนหลังจากเคยป่วยแล้วยังคงมีความจำเป็นอย่างยิ่งด้วยเหตุผลดังต่อไปนี้
- ส่วนใหญ่เราไม่ทราบสายพันธุ์ที่แท้จริงจากการเจ็บป่วยครั้งก่อน: ในการตรวจรักษาทั่วไป แพทย์มักจะวินิจฉัยจากอาการทางคลินิกเป็นหลักโดยไม่ได้ส่งตรวจทางห้องปฏิบัติการเพื่อระบุสายพันธุ์ของไวรัสอย่างเจาะจง การเจ็บป่วยครั้งก่อนของลูกอาจเกิดจากเชื้อค็อกซากีไวรัสทั่วไป ทำให้ลูกยังไม่มีภูมิคุ้มกันต่อเชื้อสายพันธุ์ร้ายแรงอย่าง EV71
- ภูมิคุ้มกันตามธรรมชาติอาจไม่คงอยู่ตลอดไป: แม้ว่าการเจ็บป่วยครั้งก่อนจะเกิดจากเชื้อ EV71 จริง แต่ระดับภูมิคุ้มกันตามธรรมชาติอาจค่อยๆ ลดลงเมื่อเวลาผ่านไป การได้รับวัคซีนจะช่วยกระตุ้นและรักษาระดับภูมิคุ้มกันให้อยู่ในระดับที่สูงและยาวนานเพียงพอในการปกป้องลูกน้อย
การตัดสินใจฉีดวัคซีนป้องกันเชื้อ EV71 ให้แก่ลูกน้อย ไม่ใช่เพื่อป้องกันไม่ให้เป็นโรคมือเท้าปากเลย 100% แต่เป็นการรับประกันความปลอดภัยว่า หากลูกได้รับเชื้อสายพันธุ์ที่อันตรายที่สุด ร่างกายของเขาจะมีอาวุธที่พร้อมต่อสู้และป้องกันไม่ให้โรคลุกลามจนเกิดอันตรายถึงแก่ชีวิต
แนวทางการป้องกันและการดูแลสุขอนามัยควบคู่กัน
วัคซีนเป็นเครื่องมือป้องกันจากภายในที่มีประสิทธิภาพสูง แต่การป้องกันจากภายนอกก็ยังเป็นสิ่งสำคัญที่คุณพ่อคุณแม่ไม่ควรละเลย เนื่องจากเชื้อไวรัสกลุ่มนี้มีความทนทานในสิ่งแวดล้อมสูง และแอลกอฮอล์เจลทั่วไปไม่สามารถฆ่าเชื้อกลุ่มเอนเทอโรไวรัสได้ดีเท่าที่ควร การส่งเสริมให้เด็กๆ ล้างมือด้วยน้ำและสบู่เป็นประจำอย่างถูกวิธี การทำความสะอาดของเล่นและของใช้ส่วนตัว และการหลีกเลี่ยงการพาเด็กไปในสถานที่แออัดในช่วงที่มีการระบาด จึงยังเป็นมาตรการสำคัญที่ต้องทำควบคู่ไปกับการฉีดวัคซีนเพื่อการปกป้องสุขภาพของลูกน้อยอย่างรอบด้านที่สุด
