ลูกป่วยเป็นไข้หวัดใหญ่สายพันธุ์เอหรือบี: ชวนคุณแม่มาดูความต่างทางชีววิทยา การแพร่เชื้อ และชนิดของไวรัสแต่ละตระกูลกันค่ะ

อาการไข้ขึ้นสูงเฉียบพลัน ไอแห้งๆ และบ่นปวดเมื่อยตามตัวจนเบื่ออาหาร ยามที่ลูกน้อยเผชิญกับอาการเหล่านี้ หัวอกของผู้เป็นพ่อแม่ย่อมเต็มไปด้วยความกังวลใจ เมื่อพาลูกไปพบแพทย์และได้รับการแยงจมูกเพื่อตรวจหาเชื้อ ผลตรวจที่ระบุว่าเป็นไข้หวัดใหญ่สายพันธุ์เอ หรือสายพันธุ์บี มักสร้างความสงสัยตามมาเสมอว่า แท้จริงแล้วความแตกต่างไข้หวัดใหญ่สายพันธุ์เอและบี มีความสำคัญอย่างไรในทางการแพทย์ และส่งผลต่อการดูแลรักษาลูกน้อยอย่างไรบ้าง

ความแตกต่างทางชีววิทยาระหว่างไวรัสไข้หวัดใหญ่สายพันธุ์ A และ B

ในทางจุลชีววิทยา ไวรัสไข้หวัดใหญ่ (Influenza Virus) ทั้งสองสายพันธุ์จัดอยู่ในตระกูล Orthomyxoviridae เหมือนกัน แต่มีโครงสร้างทางพันธุกรรมและพฤติกรรมการก่อโรคที่แตกต่างกันอย่างสิ้นเชิง

• ไวรัสไข้หวัดใหญ่สายพันธุ์ A (Influenza A): มีความหลากหลายทางชีวภาพสูงมาก เนื่องจากสามารถติดเชื้อได้ทั้งในมนุษย์และสัตว์หลายชนิด เช่น นก เป็ด ไก่ หมู และม้า โครงสร้างพื้นฐานของไวรัสชนิดนี้จะถูกจำแนกย่อยตามชนิดของโปรตีนบนผิวเปลือกนอกสองชนิด คือ Hemagglutinin (H) ซึ่งมี 18 ชนิดย่อย และ Neuraminidase (N) ซึ่งมี 11 ชนิดย่อย ทำให้เกิดรหัสพันธุกรรมผสมผสานกันเป็นสายพันธุ์ย่อย เช่น H1N1 และ H3N2 นอกจากนี้ ไวรัสสายพันธุ์เอมีอัตราการกลายพันธุ์สูงมาก ทั้งแบบค่อยเป็นค่อยไป (Antigenic Drift) และการแลกเปลี่ยนชิ้นส่วนพันธุกรรมอย่างฉับพลัน (Antigenic Shift) ซึ่งเป็นสาเหตุหลักของการระบาดใหญ่ทั่วโลก (Pandemic)
• ไวรัสไข้หวัดใหญ่สายพันธุ์ B (Influenza B): มีความจำเพาะเจาะจงสูง โดยก่อโรคเกือบทั้งหมดในมนุษย์เท่านั้น และไม่มีการแบ่งย่อยตามรหัส H และ N เหมือนสายพันธุ์เอ ส่งผลให้การกลายพันธุ์ของสายพันธุ์บีเกิดขึ้นได้ช้ากว่า และจำกัดอยู่เพียงการกลายพันธุ์แบบค่อยเป็นค่อยไป (Antigenic Drift) เท่านั้น ไวรัสสายพันธุ์บีจึงไม่ก่อให้เกิดการระบาดใหญ่ทั่วโลก แต่สามารถก่อให้เกิดการระบาดตามฤดูกาลที่มีความรุนแรงในระดับท้องถิ่นได้ดี โดยเฉพาะในกลุ่มเด็กวัยเรียน

เจาะลึกไวรัสไข้หวัดใหญ่สายพันธุ์ B: ตระกูล Victoria และ Yamagata

แม้ว่าไวรัสไข้หวัดใหญ่สายพันธุ์ B จะไม่มีการแบ่งรหัสย่อยแบบสายพันธุ์เอ แต่ในทางระบาดวิทยาได้มีการแบ่งไวรัสสายพันธุ์บีออกเป็น 2 ตระกูลหลัก (Lineages) ตามลักษณะทางพันธุกรรมของโปรตีน Hemagglutinin ได้แก่ ตระกูลวิคตอเรีย (Victoria Lineage) และตระกูลยามากาตะ (Yamagata Lineage)

ความแตกต่างของทั้งสองตระกูลนี้ส่งผลโดยตรงต่อการวางแผนฉีดวัคซีนป้องกันไข้หวัดใหญ่ในแต่ละปี

• ตระกูล Victoria: มักพบการระบาดอย่างต่อเนื่องในกลุ่มเด็กเล็กและวัยรุ่น มีอัตราการกลายพันธุ์ที่ค่อนข้างตื่นตัวกว่าอีกตระกูล ส่งผลให้ยังคงเป็นสายพันธุ์หลักที่หมุนเวียนก่อโรคในชุมชนจนถึงปัจจุบัน
• ตระกูล Yamagata: ในอดีตเคยระบาดควบคู่กันมา แต่ในช่วงหลังจากการระบาดใหญ่ของโควิด-19 ที่มีการรณรงค์สวมหน้ากากอนามัยและเว้นระยะห่างทางสังคมอย่างเข้มงวด ทำให้นักวิทยาศาสตร์พบว่าไวรัสไข้หวัดใหญ่ตระกูล Yamagata มีอุบัติการณ์ลดลงจนแทบไม่ตรวจพบในระบบเฝ้าระวังทั่วโลก ส่งผลให้องค์การอนามัยโลก (WHO) เริ่มพิจารณาปรับคำแนะนำในการตัดสายพันธุ์ Yamagata ออกจากวัคซีนในอนาคต เพื่อปรับเปลี่ยนกลับไปใช้รูปแบบวัคซีน 3 สายพันธุ์ในบางพื้นที่

ลักษณะการเปลี่ยนแปลงทางระบาดวิทยาตามฤดูกาลในประเทศไทย มักพบการระบาดของไข้หวัดใหญ่ได้ตลอดทั้งปี แต่จะมีจุดสูงสุดสองช่วงหลัก ช่วงแรกคือช่วงฤดูฝน (ตั้งแต่เดือนมิถุนายนถึงตุลาคม) ซึ่งมักเป็นช่วงเปิดเทอมของเด็ก ทำให้เกิดการแพร่กระจายของเชื้ออย่างรวดเร็วในโรงเรียน และช่วงที่สองคือช่วงฤดูหนาว (ตั้งแต่เดือนมกราคมถึงมีนาคม) โดยพบว่าสายพันธุ์เอมักระบาดนำมาก่อน และตามด้วยสายพันธุ์บีในช่วงปลายฤดูระบาด

กลไกการแพร่กระจายเชื้อผ่านละอองฝอยในอากาศ ระยะฟักตัว และระยะแพร่เชื้อ

การเข้าใจกลไกการแพร่เชื้อเป็นกุญเจสำคัญในการปกป้องสมาชิกคนอื่นๆ ในบ้าน โดยเฉพาะเมื่อมีลูกคนเล็กหรือผู้สูงอายุอาศัยอยู่ร่วมด้วย

1. กลไกการแพร่กระจายเชื้อ (Transmission Mechanism)

ไวรัสไข้หวัดใหญ่แพร่กระจายหลักผ่านละอองฝอยขนาดใหญ่ (Respiratory Droplets) ที่เกิดจากการไอ จาม หรือพูดคุยในระยะใกล้ชิด อย่างไรก็ตาม ข้อมูลทางการแพทย์ยืนยันว่า เชื้อสามารถแพร่กระจายผ่านละอองฝอยขนาดเล็กในอากาศ (Aerosol Transmission) ได้เช่นกัน โดยเฉพาะในห้องปิดที่อากาศถ่ายเทไม่สะดวก ละอองฝอยขนาดจิ๋วเหล่านี้สามารถลอยอยู่ในอากาศได้นานและสูดหายใจเข้าไปในปอดได้โดยตรง นอกจากนี้ การสัมผัสสิ่งปนเปื้อน เช่น ของเล่น ลูกบิดประตู แล้วนำมือมาสัมผัสจมูก ตา หรือปาก ก็เป็นอีกช่องทางที่ไม่ควรมองข้าม

2. ระยะฟักตัว (Incubation Period)

หลังจากที่ร่างกายได้รับเชื้อไวรัสเข้าไป เชื้อจะยังไม่ก่ออาการทันที แต่จะมีระยะฟักตัวสั้นอยู่ที่ประมาณ 1 ถึง 4 วัน โดยเฉลี่ยแล้วจะเริ่มแสดงอาการเด่นชัดภายใน 2 วันหลังจากได้รับเชื้อ ซึ่งความรวดเร็วนี้ทำให้การควบคุมและการติดตามต้นตอของการแพร่ระบาดทำได้ค่อนข้างยากในสถานศึกษา

3. ระยะเวลาที่สามารถแพร่กระจายเชื้อสู่ผู้อื่น (Infectious Period)

ธรรมชาติของผู้ป่วยเด็กจะมีความแตกต่างจากผู้ใหญ่ค่อนข้างมากในเรื่องของการแพร่กระจายเชื้อ

ผู้ป่วยเด็กสามารถแพร่เชื้อไวรัสไข้หวัดใหญ่ได้ตั้งแต่วันแรกที่ยังไม่มีอาการแสดง (ประมาณ 24 ชั่วโมงก่อนมีไข้) และยังคงแพร่เชื้อได้ยาวนานกว่าผู้ใหญ่ โดยทั่วไปเด็กสามารถขับไวรัสผ่านระบบทางเดินหายใจได้นานถึง 7-10 วัน หรือในเด็กเล็กมากและเด็กที่มีภาวะภูมิคุ้มกันบกพร่อง อาจแพร่เชื้อได้ยาวนานหลายสัปดาห์

บทสรุปและการป้องกันสำหรับคุณพ่อคุณแม่

แม้ว่าความแตกต่างไข้หวัดใหญ่สายพันธุ์เอและบี จะมีความแตกต่างในเชิงโครงสร้างทางชีววิทยาและการกลายพันธุ์ แต่ในแง่ของอาการแสดงทางคลินิก ทั้งสองสายพันธุ์สามารถทำให้เด็กมีไข้สูง ปวดศีรษะ ปวดเมื่อยตามตัว และเกิดภาวะแทรกซ้อนที่รุนแรง เช่น ปอดอักเสบ หรือสมองอักเสบได้ไม่ต่างกัน

การป้องกันที่มีประสิทธิภาพสูงสุดนอกจากการสวมหน้ากากอนามัยและล้างมือบ่อยๆ คือการพาลูกน้อยไปรับวัคซีนป้องกันไข้หวัดใหญ่เป็นประจำทุกปี ซึ่งได้รับการพัฒนาให้ครอบคลุมสายพันธุ์เด่นที่คาดว่าจะระบาดในแต่ละปีอย่างแม่นยำ เพื่อลดความรุนแรงของโรคและป้องกันการเข้ารักษาตัวในโรงพยาบาล