สงสัยว่ามีพยาธิไชในทางเดินอาหารหลังทานปลาดิบต้องตรวจอย่างไร: ตั้งแต่การส่องกล้อง ตรวจเลือด จนถึงขั้นตอนการคีบตัวอ่อนออก

อาการปวดท้องรุนแรงเฉียบพลัน คลื่นไส้ แน่นลิ้นปี่ หลังรับประทานแซลมอน ซาชิมิ หรืออาหารทะเลดิบเพียงไม่กี่ชั่วโมง คือสัญญาณเตือนสำคัญที่หมอมักพบในผู้ป่วยที่มีภาวะพยาธิไชทางเดินอาหาร การรู้เท่าทันขั้นตอนการตรวจรักษาจะช่วยให้เข้ารับการรักษาได้ทันท่วงที

วัฒนธรรมการรับประทานปลาดิบและอาหารทะเลดิบได้รับความนิยมอย่างแพร่หลาย แต่สิ่งที่อาจแฝงมากับเนื้อปลาสดคือตัวอ่อนของพยาธิ เช่น พยาธิอะนิซาคิส (Anisakis) หรือ พยาธิตัวจี๊ด (Gnathostoma) เมื่อตัวอ่อนเหล่านี้หลุดเข้าสู่ร่างกาย จะพยายามฝังตัวและไชเข้าเยื่อบุทางเดินอาหาร ก่อให้เกิดการอักเสบ ปวดท้องอย่างรุนแรง และอาจเกิดภาวะแทรกซ้อนได้ การตรวจวินิจฉัยพยาธิทางเดินอาหารอย่างแม่นยำจึงเป็นหัวใจสำคัญในการวางแผนรักษา

1. การตรวจวินิจฉัยพยาธิทางเดินอาหารด้วยการส่องกล้อง (Endoscopy)

การส่องกล้องตรวจทางเดินอาหารส่วนบน (Esophagogastroduodenoscopy: EGD) เป็นวิธีมาตรฐานทองคำ (Gold Standard) ที่มีประสิทธิภาพสูงที่สุดในการตรวจวินิจฉัยพยาธิทางเดินอาหารชนิดไชเยื่อบุ โดยเฉพาะในกรณีของพยาธิอะนิซาคิสที่มักก่ออาการในกระเพาะอาหารหรือลำไส้เล็กส่วนต้น

• ความแม่นยำสูง: แพทย์สามารถมองเห็นเยื่อบุกระเพาะอาหารและลำไส้ได้โดยตรงผ่านกล้องที่มีกำลังขยายสูง ทำให้เห็นตัวอ่อนพยาธิที่มีลักษณะเป็นเส้นเรียวยาวสีขาวหรือชมพูอ่อนกำลังฝังตัวอยู่บนผนังทางเดินอาหาร
• ระบุตำแหน่งการอักเสบ: ช่วยประเมินรอยโรคโดยรอบ เช่น แผลเปื่อย รอยบวมแดง หรือการหนาตัวของผนังทางเดินอาหารจากการตอบสนองต่อสิ่งแปลกปลอม
• การส่องกล้องลำไส้ใหญ่ (Colonoscopy): ในกรณีที่พยาธิเดินทางไปถึงลำไส้ใหญ่ แพทย์จะใช้การส่องกล้องทางตรวจลำไส้ใหญ่เพื่อค้นหาตัวอ่อนและลดความเสี่ยงลำไส้อุดตัน

2. การตรวจทางห้องปฏิบัติการ: ตรวจอุจจาระและตรวจเลือดหาแอนติบอดีเฉพาะเจาะจง

นอกจากการส่องกล้องแล้ว การตรวจทางห้องปฏิบัติการมีบทบาทสำคัญในการยืนยันและสนับสนุนการตรวจวินิจฉัยพยาธิทางเดินอาหารโดยเฉพาะในกรณีที่ตัวอ่อนไชลึกเกินกว่าจะมองเห็นด้วยกล้อง

การตรวจอุจจาระ (Stool Examination)

การตรวจไข่และตัวอ่อนพยาธิในอุจจาระเป็นวิธีพื้นฐาน แต่สำหรับภาวะพยาธิไชเฉียบพลันจากปลาดิบ (เช่น Anisakis) ตัวอ่อนมักไม่สามารถเจริญเติบโตจนออกไข่ในร่างกายมนุษย์ได้ การตรวจอุจจาระจึงอาจไม่พบไข่พยาธิ อย่างไรก็ตาม การตรวจอุจจาระยังคงมีประโยชน์ในการแยกโรคติดเชื้อพยาธิชนิดอื่นในระบบทางเดินอาหาร

การตรวจเลือด (Blood Tests)

• การตรวจความสมบูรณ์ของเม็ดเลือด (CBC): มักพบภาวะเม็ดเลือดขาวชนิดเอโอซิโนฟิลสูงขึ้น (Eosinophilia) ซึ่งเป็นสิ่งบ่งชี้ว่าร่างกายกำลังมีปฏิกิริยาต่อต้านการติดเชื้อพยาธิหรือภูมิแพ้
• การตรวจภูมิคุ้มกันทางซีรัมวิทยา (Serology Test): การตรวจหาแอนติบอดีเฉพาะเจาะจงชนิด IgE หรือ IgG ต่อพยาธิ (เช่น ELISA Test) ช่วยยืนยันการได้รับเชื้อในกรณีที่ไม่สามารถคีบตัวพยาธิออกมาตรวจได้ หรือพยาธิเคลื่อนที่ไปยังอวัยวะอื่น

3. แนวทางการรักษาด้วยการคีบตัวอ่อนพยาธิออกจากผนังทางเดินอาหาร

เมื่อแพทย์ส่องกล้องพบตัวอ่อนพยาธิที่กำลังไชหรือฝังตัวอยู่ ขั้นตอนการรักษาหลักที่ได้ผลดีที่สุดและระงับอาการปวดได้อย่างทันที คือการคีบตัวอ่อนออกผ่านกล้องส่องตรวจ

ขั้นตอนการคีบตัวอ่อน (Endoscopic Removal)

แพทย์จะส่งอุปกรณ์คีบขนาดเล็ก (Biopsy Forceps) ผ่านช่องส่องกล้อง เข้าไปหนีบจับบริเวณส่วนหัวหรือลำตัวของพยาธิอย่างระมัดระวัง แล้วค่อยๆ ดึงตัวอ่อนออกจากเยื่อบุกระเพาะอาหารหรือลำไส้ การดึงต้องทำอย่างนุ่มนวลเพื่อไม่ให้ตัวพยาธิขาดออกจากกัน เพราะส่วนที่ค้างอยู่อาจทำให้เกิดการอักเสบเรื้อรังได้ หลังการคีบตัวพยาธิออก อาการปวดท้องของผู้ป่วยมักจะบรรเทาลงอย่างรวดเร็ว

4. ข้อบ่งชี้การใช้ยาถ่ายพยาธิและการฟื้นฟูเยื่อบุทางเดินอาหาร

หลังจากการคีบตัวพยาธิออก หรือในกรณีที่ไม่สามารถคีบตัวพยาธิออกได้เนื่องจากพยาธิไชลงลึกในชั้นเนื้อเยื่อ การรักษาด้วยยามีความจำเป็นอย่างยิ่ง

• การใช้ยาถ่ายพยาธิ (Anthelmintic Medications): ยาในกลุ่ม Albendazole หรือ Ivermectin จะถูกพิจารณาใช้ตามคำแนะนำของแพทย์เพื่อกำจัดตัวอ่อนพยาธิที่ยังตกค้าง หรือในกรณีพยาธิไชไปยังตำแหน่งอื่นที่ไม่สามารถส่องกล้องเข้าถึงได้
• การให้ยาลดกรดและยาสมานแผล (PPIs & Mucosa Protectants): เนื่องจากจุดที่พยาธิไชจะเกิดเป็นแผลบวมแดง การให้ยาในกลุ่ม Proton Pump Inhibitors (PPIs) จะช่วยลดกรดในกระเพาะอาหาร ร่วมกับยาสมานเยื่อบุเพื่อเร่งการฟื้นตัวของเนื้อเยื่อ
• การติดตามอาการ: ผู้ป่วยควรได้รับการติดตามอาการอักเสบ และสังเกตสัญญาณเตือน เช่น อุจจาระสีดำ ปวดท้องรุนแรงขึ้น หรือมีไข้ ซึ่งอาจบ่งชี้ถึงภาวะติดเชื้อแทรกซ้อนหรือเลือดออกในทางเดินอาหาร

หากมีประวัติรับประทานปลาดิบแล้วเกิดอาการผิดปกติในระบบทางเดินอาหาร ไม่ควรซื้อยาถ่ายพยาธิรับประทานเอง เนื่องจากยาถ่ายพยาธิทั่วไปอาจไม่สามารถทำลายตัวอ่อนที่ไชอยู่ตามเนื้อเยื่อได้ การพบแพทย์เพื่อรับการตรวจวินิจฉัยพยาธิทางเดินอาหารอย่างถูกต้องจึงเป็นวิธีที่ปลอดภัยและได้ผลที่สุด