เมื่อไหร่ถึงเวลาที่เหมาะสมในการถอดเข็มยาคุมกำเนิด: ข้อบ่งชี้ทางการแพทย์และอายุการใช้งาน
การถอดเข็มยาคุมกำเนิดเป็นขั้นตอนสำคัญทางเวชกรรมที่ไม่ควรมองข้ามหรือปล่อยให้เลยกำหนดเวลา โดยช่วงเวลาที่เหมาะสมและข้อบ่งชี้ในการนำหลอดยาฝังออก ประกอบด้วยปัจจัยหลักดังต่อไปนี้
- การครบกำหนดอายุการใช้งานของยาฝัง: ยาฝังคุมกำเนิดแต่ละชนิดมีระยะเวลาการปล่อยฮอร์โมนที่ชัดเจน เมื่อครบกำหนด ฮอร์โมนในหลอดจะลดระดับลงจนไม่สามารถป้องกันการตั้งครรภ์ได้อย่างมีประสิทธิภาพ
- ความต้องการมีบุตร: สำหรับผู้ที่ต้องการวางแผนครอบครัว การถอดเข็มยาคุมสามารถทำได้ทันทีที่ต้องการ เนื่องจากภาวะเจริญพันธุ์และระบบการตกไข่จะกลับคืนสู่สภาวะปกติอย่างรวดเร็วภายในเวลาไม่กี่สัปดาห์ถึงหนึ่งเดือนหลังนำหลอดยาออก
- เกิดผลข้างเคียงหรือข้อบ่งชี้ทางการแพทย์: หากผู้ใช้มีภาวะเลือดออกผิดปกติทางช่องคลอดอย่างเรื้อรัง ปวดศีรษะไมเกรนรุนแรง ความดันโลหิตสูงขึ้นอย่างมีนัยสำคัญ หรือตรวจพบโรคประจำตัวบางประการที่ไม่อยู่ในเงื่อนไขการใช้ฮอร์โมนโปรเจสติน แพทย์อาจแนะนำให้ถอดออกก่อนครบกำหนด
- ความต้องการเปลี่ยนวิธีคุมกำเนิด: ผู้ใช้บริการสามารถขอถอดเข็มยาคุมได้ตลอดเวลาหากมีความประสงค์จะเปลี่ยนไปใช้วิธีอื่น เช่น ยาเม็ดคุมกำเนิด หรือการห่วงอนามัย
การปล่อยให้เข็มยาคุมหมดอายุค้างอยู่ในร่างกายแม้จะไม่ได้ก่อให้เกิดอันตรายร้ายแรงจากสารเคมี แต่หลอดยาที่หมดฤทธิ์แล้วอาจเกิดผื่นพังผืดพันรอบหลอด ทำให้การถอดออกในภายหลังทำได้ยากขึ้น และที่สำคัญคือเสี่ยงต่อการตั้งครรภ์ไม่พึงประสงค์หรือการตั้งครรภ์นอกมดลูก
ความแตกต่างและข้อควรทราบเกี่ยวกับการถอดเข็มยาคุมชนิด 3 ปี และ 5 ปี
เข็มยาคุมกำเนิดที่นิยมใช้ในปัจจุบันแบ่งออกเป็น 2 ประเภทหลัก ซึ่งมีลักษณะโครงสร้างและวิธีการถอดที่แตกต่างกันเล็กน้อย ดังนี้
1. ชนิด 1 หลอด (ครอบคลุมการคุมกำเนิด 3 ปี)
ยาฝังประเภทนี้ประกอบด้วยหลอดพลาสติกนิ่มชนิดพิเศษเพียงหลอดเดียว บรรจุตัวยาอีโตโนเจสเทรล (Etonogestrel) การถอดมักทำได้ง่าย ใช้เวลาน้อย โดยแพทย์จะคลำหาตำแหน่งหลอดยา บริเวณใต้ผิวหนังท้องแขนด้านใน ใส่ยาชาเฉพาะที่ แล้วกรีดแผลขนาดเล็กประมาณ 2 มิลลิเมตรเพื่อดึงหลอดยาออก
2. ชนิด 2 หลอด (ครอบคลุมการคุมกำเนิด 5 ปี)
ยาฝังประเภทนี้ประกอบด้วยหลอดยาเล็กๆ จำนวน 2 หลอด บรรจุตัวยาเลโวนอร์เจสเทรล (Levonorgestrel) การถอดจะต้องใช้ความประณีตมากกว่า เนื่องจากหลอดยาอาจวางตัวในลักษณะขนานหรือแยกออกจากกันเล็กน้อย แพทย์จำเป็นต้องคลำตำแหน่งของหลอดทั้งสองให้แน่ชัด นีดยาชา และสะกิดนำหลอดยาทีละหลอดออกมาผ่านแผลกรีดเดียว
ข้อควรระวังสำคัญ: ไม่ว่าจะเป็นชนิด 3 ปี หรือ 5 ปี ห้ามพยายามสะกิด บีบ หรือถอดหลอดยาฝังด้วยตนเองโดยเด็ดขาด เพราะอาจทำให้เกิดการติดเชื้อ บาดเจ็บต่อเส้นประสาทหรือเส้นเลือดบริเวณแขน หรือทำให้หลอดยาหักคาอยู่ใต้ผิวหนังได้
การเตรียมความพร้อมทั้งร่างกายและจิตใจก่อนเข้ารับการทำหัตถการ
การเตรียมตัวถอดเข็มยาคุม อย่างถูกวิธีจะช่วยลดความกังวลและลดความเสี่ยงต่อภาวะแทรกซ้อนระหว่างและหลังการทำหัตถการได้เป็นอย่างดี ข้อแนะนำในการเตรียมตัว มีดังนี้
การเตรียมร่างกาย
- สำรวจตำแหน่งหลอดยา: ก่อนมาพบแพทย์ ลองใช้มือนวดคลำบริเวณใต้ท้องแขนเบาๆ ว่ายังสัมผัสเจอหลอดยาหรือไม่ หากคลำไม่พบควรแจ้งแพทย์ก่อนเริ่มทำหัตถการ
- การแต่งกาย: สวมเสื้อผ้าที่แขนเสื้อหลวม กว้าง หรือเสื้อแขนกุด เพื่อให้เปิดบริเวณต้นแขนได้สะดวก และไม่รัดแน่นหลังการพันผ้า gause ปิดแผล
- แจ้งประวัติสุขภาพ: เตรียมข้อมูลประวัติการแพ้ยา โดยเฉพาะยาชา ยาฆ่าเชื้อ หรือพลาสเตอร์ยา รวมถึงแจ้งรายชื่อยาที่รับประทานประจำ โดยเฉพาะยาที่มีผลต่อการแข็งตัวของเลือด
- งดการทานยาบางชนิด: หากไม่มีข้อจำกัดทางการแพทย์ที่จำเป็น อาจปรึกษาแพทย์เรื่องการหยุดยาในกลุ่มแอสไพรินหรืออาหารเสริมที่ทำให้เลือดหยุดยากก่อนวันทำหัตถการ
การเตรียมจิตใจและวางแผนคุมกำเนิดต่อเนื่อง
การถอดเข็มยาคุมจัดเป็นหัตถการขนาดเล็ก (Minor Surgery) ใช้เวลาเพียง 10-20 นาที โดยมีการฉีดยาชาเฉพาะที่ ทำให้ไม่รู้สึกเจ็บขณะถอด หลีกเลี่ยงความเครียดหรือความกังวลเกินกว่าเหตุ นอกจากนี้ ควรวางแผนล่วงหน้าร่วมกับแพทย์ว่าต้องการคุมกำเนิดต่อด้วยวิธีใด หากต้องการใส่เข็มยาคุมชุดใหม่ สามารถทำได้ทันทีในวันเดียวกันผ่านรอยแผลเดิม แต่หากต้องการปล่อยมีบุตร ควรเริ่มรับประทานวิตามินบำรุงครรภ์ เช่น กรดโฟลิก ล่วงหน้าตามคำแนะนำของแพทย์
เรื่องควรรู้เกี่ยวกับสิทธิประโยชน์และค่าใช้จ่ายในการถอดเข็มยาคุมกำเนิด
ปัจจุบันระบบสาธารณสุขในประเทศไทยให้ความสำคัญกับการวางแผนครอบครัวอย่างมาก ส่งผลให้มีสิทธิประโยชน์รองรับการถอดและการฝังยาคุมกำเนิด ดังนี้
- สิทธิหลักประกันสุขภาพแห่งชาติ (บัตรทอง 30 บาท): ครอบคลุมบริการถอดเข็มยาคุมกำเนิดโดยไม่เสียค่าใช้จ่าย สำหรับผู้มีสิทธิทุกคน รวมถึงวัยรุ่นอายุต่ำกว่า 20 ปี ที่ได้รับการสนับสนุนบริการคุมกำเนิดกึ่งถาวรฟรี สามารถเข้ารับบริการได้ที่โรงพยาบาลรัฐหรือสถานพยาบาลที่ขึ้นทะเบียนในระบบ
- สิทธิประกันสังคม: ผู้ประกันตนสามารถเข้ารับบริการถอดและฝังยาคุมกำเนิดได้ตามสิทธิในสถานพยาบาลตามสิทธิ โดยไม่มีค่าใช้จ่ายเพิ่มเติมในกรณีที่เป็นไปตามข้อบ่งชี้ทางการแพทย์และเงื่อนไขของสำนักงานประกันสังคม
- สถานพยาบาลเอกชนหรือคลินิกเฉพาะทาง: หากเข้ารับบริการในโรงพยาบาลเอกชน อัตราค่าบริการถอดเข็มยาคุมจะอยู่ที่ประมาณ 1,000 ถึง 3,000 บาท ขึ้นอยู่กับความยากง่ายของเคส (เช่น กรณีหลอดยังคลำได้ชัดเจน หรือหลอดยาลึก/มีพังผืดเกาะ) และนโยบายของแต่ละสถานพยาบาล
การถอดเข็มยาคุมกำเนิดเป็นกระบวนการที่ปลอดภัย สะดวก และใช้เวลาไม่นาน หากถึงกำหนดเวลาถอดหรือมีความประสงค์จะเปลี่ยนแผนการคุมกำเนิด การเข้าปรึกษาแพทย์ในสถานพยาบาลใกล้บ้านคือขั้นตอนแรกที่ปลอดภัยที่สุดในการดูแลสุขภาพระบบสืบพันธุ์ของตนเองอย่างยั่งยืน
