ปกป้องลูกน้อยจากไวรัสตับอักเสบ B ตั้งแต่ในครรภ์: คู่มือคุณแม่ตั้งครรภ์ในการป้องกันการติดเชื้อสู่ทารก

ความสำคัญทางการแพทย์และสถานการณ์ของโรคไวรัสตับอักเสบ บี

โรคไวรัสตับอักเสบ บี (Hepatitis B) เป็นปัญหาสสาธารณสุขระดับโลกที่องค์การอนามัยโลกให้ความสำคัญอย่างยิ่ง เนื่องจากเชื้อไวรัสชนิดนี้มีความสามารถในการโจมตีเซลล์ตับโดยตรง ส่งผลให้เกิดการอักเสบเรื้อรัง ตับวาย ตับแข็ง และอาจพัฒนาไปเป็นโรคมะเร็งตับได้ในระยะยาว สำหรับประเทศไทย การติดเชื้อไวรัสตับอักเสบ บี จากแม่สู่ลูก (Mother-to-Child Transmission หรือ Vertical Transmission) ถือเป็นเส้น1ทางหลักในการแพร่กระจายเชื้อที่สำคัญที่สุด หากหญิงตั้งครรภ์มีเชื้อไวรัสอยู่ในกระแสเลือดและไม่ได้รับการดูแลรักษาหรือป้องกันอย่างถูกวิธี ทารกที่คลอดออกมามีโอกาสสูงมากที่จะรับเชื้อและกลายเป็นผู้ป่วยเรื้อรังตั้งแต่วัยแรกเกิด ซึ่งในกลุ่มเด็กเล็กและทารก ระบบภูมิคุ้มกันยังพัฒนาไม่เต็มที่ ทำให้ร่างกายไม่สามารถกำจัดเชื้อไวรัสนี้ออกไปได้เอง ส่งผลให้อัตราการเกิดโรคเรื้อรังสูงถึงร้อยละเก้าสิบ

สาเหตุและกลไกการเกิดโรค: การติดต่อจากแม่สู่ลูกเกิดขึ้นได้อย่างไร

การติดเชื้อไวรัสตับอักเสบ บี จากแม่สู่ลูก เกิดจากการที่ทารกได้รับสัมผัสกับเลือดหรือสารคัดหลั่งของมารดาที่มีเชื้อไวรัส (Hepatitis B Virus หรือ HBV) ระหว่างกระบวนการคลอดธรรมชาติ โดยกลไกหลักแบ่งออกเป็นช่วงเวลาสำคัญดังนี้

• ช่วงระหว่างตั้งครรภ์: แม้ว่าจะมีโอกาสเกิดขึ้นได้น้อยกว่าช่วงคลอด แต่เชื้อไวรัสสามารถผ่านรกได้ในกรณีที่มารดามีปริมาณไวรัสในกระแสเลือดสูงมากๆ (High Viral Load)
• ช่วงระหว่างการคลอด: เป็นช่วงเวลาที่มีความเสี่ยงสูงสุด ทารกต้องผ่านช่องคลอดที่มีสารคัดหลั่ง ปะปนกับเลือด หรืออาจเกิดภาวะรกหลุดลอกก่อนกำหนด ทำให้เลือดของแม่และลูกสัมผัสกันโดยตรง
• ช่วงหลังคลอดและการให้นมบุตร: แม้มนุษย์แม่จะมีสัญชาตญาณในการเลี้ยงลูกด้วยนมแม่ แต่ในกรณีที่แม่มีเชื้อไวรัสและหัวนมมีแผลแตกจนมีเลือดปน ความเสี่ยงในการติดเชื้อผ่านทางน้ำนมก็สามารถเกิดขึ้นได้หากทารกไม่ได้รับภูมิคุ้มกันล่วงหน้า

อาการและสัญญาณอันตรายของโรคไวรัสตับอักเสบ บี ในทารกและเด็ก

ทารกที่ได้รับเชื้อไวรัสตับอักเสบ บี ตั้งแต่แรกเกิด มักจะไม่แสดงอาการผิดปกติใดๆ ในช่วงแรกเกิดและวัยทารก เนื่องจากระบบภูมิคุ้มกันของเด็กยังไม่ตอบสนองต่อการทำลายเซลล์ตับด้วยตนเอง อย่างไรก็ตาม เชื้อไวรัสจะแอบแฝงและแบ่งตัวอย่างเงียบๆ จนกระทั่งเข้าสู่วัยเด็กตอนปลายหรือวัยรุ่น จึงเริ่มปรากฏอาการของโรคตับอักเสบเรื้อรัง

อาการเริ่มแรกและอาการเด่นชัดเมื่อตับเริ่มทำงานผิดปกติ

• ตัวเหลืองตาเหลือง (Jaundice): ดีซ่านที่ไม่ยอมหายหลังคลอดหรือกลับมาเหลืองอีกครั้ง
• ปัสสาวะมีสีเข้ม: ปัสสาวะมีสีเหลืองเข้มคล้ายสีชาหรือน้ำโค้ก
• อุจจาระมีสีซีด: อุจจาระอาจมีสีจางลงกว่าปกติ
• อ่อนเพลียและเบื่อนม: ทารกดูไม่สดใส ร้องกวนผิดปกติ น้ำหนักตัวไม่ขึ้นตามเกณฑ์
• ตับโตและม้ามโต: แพทย์ตรวจพบก้อนตับบริเวณใต้ชายโครงขวาจากการคลำตรวจร่างกาย

สัญญาณเตือนอันตราย (Red Flag Symptoms) ที่ต้องพบกุมารแพทย์ทันที

หากทารกหรือเด็กเล็กที่มีประวัติมารดาเป็นพาหะไวรัสตับอักเสบ บี มีอาการดังต่อไปนี้ ถือเป็นภาวะเร่งด่วนที่ต้องเข้ารับการประเมินจากแพทย์ผู้เชี่ยวชาญทันที เนื่องจากอาจบ่งชี้ถึงภาวะตับวายเฉียบพลันหรือโรคตับอักเสบรุนแรง

• ภาวะซึมลงอย่างเห็นได้ชัด: ปลุกตื่นยาก ไม่ตอบสนองต่อสิ่งรอบตัว หรือนอนหลับนานผิดปกติ
• อาเจียนเป็นเลือดหรือถ่ายอุจจาระสีดำ: บ่งบอกถึงภาวะเลือดออกในทางเดินอาหารจากแรงดันเลือดในตับสูง
• ท้องโตขึ้นอย่างรวดเร็ว: เกิดจากภาวะมีน้ำในช่องท้อง (Ascites)
• มีจ้ำเลือดตามตัวหรือเลือดออกง่าย: เลือดกำเดาไหลไม่หยุด หรือมีรอยฟกช้ำตามผิวหนังโดยไม่ทราบสาเหตุ
• ไข้สูงร่วมกับตัวเหลืองเพิ่มขึ้นอย่างรวดเร็ว: สัญญาณของการติดเชื้อแทรกซ้อนที่รุนแรง

วิธีตรวจวินิจฉัยทางการแพทย์สำหรับมารดาและทารก

การแพทย์ยุคใหม่สามารถป้องกันการติดเชื้อได้อย่างมีประสิทธิภาพ เริ่มต้นตั้งแต่การฝากครรภ์เพื่อคัดกรองมารดา และการตรวจวินิจฉัยทารกหลังคลอด

• การตรวจเลือดมารดา (HBsAg Test): หญิงตั้งครรภ์ทุกคนต้องได้รับการตรวจหา,สารไวรัสตับอักเสบ บี (Hepatitis B Surface Antigen) เพื่อประเมินความเสี่ยง
• การตรวจปริมาณไวรัส (HBV Viral Load): หากแม่พบเชื้อ แพทย์จะตรวจหาปริมาณไวรัส เพื่อพิจารณาให้ยาต้านไวรัสแก่แม่ในช่วงไตรมาสสุดท้ายของการตั้งครรภ์
• การตรวจเลือดทารกหลังคลอด: การตรวจหาแอนติบอดี้และสารไวรัส เพื่อติดตามผลความสำเร็จของการป้องกันหลังคลอด

วิธีดูแลรักษาและการป้องกันการติดเชื้อไวรัสตับอักเสบ บี จากแม่สู่ลูก

การป้องกันการติดเชื้อไวรัสตับอักเสบ บี จากแม่สู่ลูก ถือเป็นมาตรการทางการแพทย์ที่ประสบความสำเร็จสูงสุดในปัจจุบัน โดยอาศัยมาตรการเชิงรุกทันทีที่ทารกคลอดออกมา

• การให้วัคซีนป้องกัน (Hepatitis B Vaccine): ทารกที่เกิดจากมารดาที่มีเชื้อ จะต้องได้รับวัคซีนเข็มแรกภายในสิบสองชั่วโมงแรกหลังคลอดทันที
• การฉีดอิมมูโนโกลบูลิน (Hepatitis B Immune Globulin - HBIG): นอกจากวัคซีนแล้ว ทารกจะต้องได้รับอิมมูโนโกลบูลินฉีดเข้ากล้ามเนื้ออีกข้างหนึ่ง เพื่อสร้างภูมิคุ้มกันสำเร็จรูปที่ออกฤทธิ์ป้องกันเชื้อไวรัสได้ทันทีในนาทีแรกของชีวิต
• การกินยาต้านไวรัสของมารดา: ในกรณีที่มารดามีปริมาณไวรัสในเลือดสูงมาก แพทย์จะพิจารณาให้ยาลดปริมาณไวรัสในช่วงไตรมาสที่สาม เพื่อลดความเสี่ยงที่เชื้อจะเล็ดลอดผ่านรกมายังทารก

ข้อควรระวังสำคัญและสิ่งที่ต้องปฏิบัติสำหรับคุณแม่ที่เป็นพาหะ

การดูแลตัวเองของคุณแม่ที่เป็นพาหะไวรัสตับอักเสบ บี และการดูแลทารกแรกเกิด มีข้อปฏิบัติที่ต้องเคร่งครัดตามคำแนะนำของแพทย์อย่างเคร่งครัด

• การให้นมบุตร: แม่ที่เป็นพาหะสามารถให้นมบุตรได้ หากทารกได้รับวัคซีนและ HBIG ครบถ้วนตามกำหนดแรกเกิด ยกเว้นในกรณีที่หัวนมแตกมีเลือดออกมาก ควรหยุดให้นมจากเต้าชั่วคราวและทำการปั๊มนมทิ้งจนกว่าแผลจะหาย
• การรับประทานยา: ห้ามหยุดยาต้านไวรัสเองเด็ดขาดระหว่างตั้งครรภ์และหลังคลอด ควรปรึกษาแพทย์เฉพาะทางด้านโรคตับหรือสูตินรีแพทย์
• การติดตามนัดหมายวัคซีน: ทารกต้องได้รับวัคซีนเข็มที่สองและเข็มที่สามตามกำหนดอย่างเคร่งครัด พร้อมทั้งมาเจาะเลือดตรวจภูมิคุ้มกันตามที่แพทย์นัดหมายเมื่ออายุครบกำหนด

กล่องสรุปคำแนะนำสำหรับคุณแม่และผู้ดูแลในการป้องกันไวรัสตับอักเสบ บี