ภาวะเจ็บคอเฉียบพลันในเด็ก: อาการนำและกลไกพยาธิวิทยา

ภาวะเจ็บคอเฉียบพลันในเด็ก: อาการนำและกลไกพยาธิวิทยา

อาการเจ็บคอเฉียบพลัน (Acute Sore Throat) ในผู้ป่วยเด็กเป็นหนึ่งในอาการนำทางคลินิกที่พบได้บ่อยที่สุดในเวชปฏิบัติทั่วไป แม้ว่าอาการส่วนใหญ่จะหายได้เอง (Self-limiting) แต่การทำความเข้าใจกลไกพยาธิสภาพ การแยกแยะสาเหตุของการติดเชื้อ และการประเมินความรุนแรงอย่างถูกต้อง ถือเป็นสิ่งสำคัญยิ่งในการวินิจฉัยเพื่อป้องกันภาวะแทรกซ้อนที่อาจเป็นอันตรายถึงชีวิตในเด็ก

1. สาเหตุของการเกิดคอหอยและทอนซิลอักเสบเฉียบพลันจากการติดเชื้อ

คอหอยและทอนซิลอักเสบเฉียบพลัน (Acute Pharyngotonsillitis) มีสาเหตุหลักมาจากการติดเชื้อในระบบทางเดินหายใจส่วนบน ซึ่งสามารถจำแนกกลุ่มเชื้อก่อโรคออกเป็นสองกลุ่มหลักตามพยาธิกำเนิด ดังนี้:

• การติดเชื้อไวรัส (Viral Infection): เป็นสาเหตุส่วนใหญ่ที่พบในผู้ป่วยเด็ก (ประมาณร้อยละ 70-80) โดยเฉพาะในเด็กกลุ่มปฐมวัย ไวรัสที่พบบ่อย ได้แก่ Adenovirus, Rhinovirus, Influenza virus, Parainfluenza virus, Enterovirus (เช่น Coxsackievirus ที่ก่อให้เกิดโรคเฮอร์แปงไจนา) และ Epstein-Barr virus (EBV) ที่ทำให้เกิดโรคโมโนนิวคลีโอซิส (Infectious Mononucleosis)
• การติดเชื้อแบคทีเรีย (Bacterial Infection): แบคทีเรียก่อโรคที่มีนัยสำคัญทางคลินิกที่สุดคือ Streptococcus pyogenes หรือ Group A Beta-Hemolytic Streptococcus (GABHS) ซึ่งพบได้ประมาณร้อยละ 15-30 ของผู้ป่วยเด็กที่มี อาการเจ็บคอเฉียบพลัน การระบุเชื้อนี้มีความสำคัญเนื่องจากต้องการการรักษาด้วยยาปฏิชีวนะเพื่อป้องกันภาวะแทรกซ้อนที่รุนแรง เช่น ไข้รูมาติกเฉียบพลัน (Acute Rheumatic Fever) และโรคไตอักเสบเฉียบพลัน (Post-Streptococcal Glomerulonephritis)

กลไกพยาธิวิทยา: เมื่อเชื้อก่อโรคเข้าสู่เยื่อบุผิวคอหอย จะเกิดการเกาะติดและการรุกรานเนื้อเยื่อ ส่งผลให้ระบบภูมิคุ้มกันร่างกายหลั่งสารสื่ออักเสบ (Inflammatory mediators) เช่น Interleukins และ Prostaglandins สารเหล่านี้กระตุ้นให้หลอดเลือดขยายตัว เกิดการบวม (Edema) และมีเม็ดเลือดขาวมาคั่งในบริเวณเยื่อบุผิวคอหอยและต่อมทอนซิล ส่งผลให้เกิดการกระตุ้นปลายประสาทรับความเจ็บปวด (Nociceptors) ในบริเวณลำคอ

2. อาการทางคลินิกที่พบบ่อยร่วมกับอาการเจ็บคอ

การจำแนกสาเหตุของโรคเบื้องต้นสามารถประเมินได้จากกลุ่มอาการร่วมที่ปรากฏร่วมกับอาการเจ็บคอ โดยแบ่งออกเป็นลักษณะเฉพาะทางคลินิกดังนี้:

• อาการร่วมที่บ่งชี้การติดเชื้อไวรัส: มักพบอาการทางเดินหายใจส่วนบนอื่นๆ ร่วมด้วยอย่างชัดเจน เช่น ไอ มีน้ำมูก เสียงแหบ มีเยื่อบุตาอักเสบ (Conjunctivitis) หรือพบลักษณะตุ่มแผลตื้นๆ บริเวณคอหอยและเพดานปาก
• อาการร่วมที่บ่งชี้การติดเชื้อแบคทีเรีย (GABHS): มักมีไข้สูงเฉียบพลัน เจ็บคอรุนแรง ตรวจร่างกายพบต่อมทอนซิลโต แดงจัด และมีสิ่งคัดหลั่งเป็นหนองสีขาวเทาคลุมอยู่ (Tonsillar exudates) มีจุดเลือดออกบริเวณเพดานอ่อน (Palatal petechiae) มีต่อมน้ำเหลืองบริเวณลำคอด้านหน้าโตและกดเจ็บ โดยผู้ป่วยกลุ่มนี้มักไม่มีอาการไอ
• อาการทางระบบ (Systemic Symptoms): ในเด็กโตมักมีอาการปวดศีรษะ ปวดเมื่อยตามตัว ส่วนในเด็กเล็กอาจนำมาด้วยอาการปวดท้อง คลื่นไส้ หรืออาเจียนร่วมด้วย

3. การประเมินความรุนแรงของอาการกลืนลำบากในผู้ป่วยเด็กปฐมวัย

ในเด็กเล็กปฐมวัยที่ยังไม่สามารถสื่อสารหรือบอกเล่าความรู้สึกเจ็บปวดได้โดยตรง แพทย์และผู้ดูแลต้องอาศัยการประเมินการกลืนลำบาก (Dysphagia) และการกลืนเจ็บ (Odynophagia) ผ่านพฤติกรรมและสัญญาณชีพทางกายภาพ โดยแบ่งระดับความรุนแรงออกเป็น 3 ระดับ:

• ระดับความรุนแรงน้อย (Mild): เด็กอาจแสดงอาการหงุดหงิดขณะรับประทานอาหาร เคี้ยวช้าลง หรือปฏิเสธอาหารแข็ง แต่ยังสามารถกลืนอาหารเหลวและน้ำได้ในปริมาณปกติ สัญญาณชีพและระดับความชุ่มชื้นในร่างกายยังคงเป็นปกติ
• ระดับความรุนแรงปานกลาง (Moderate): เด็กปฏิเสธการรับประทานอาหารอย่างชัดเจน ดื่มได้เฉพาะน้ำในปริมาณที่ลดลง เริ่มมีภาวะน้ำลายสอในช่องปากเนื่องจากหลีกเลี่ยงการกลืนน้ำลาย และแสดงอาการร้องไห้โยเยทุกครั้งเมื่อพยายามกลืนน้ำ
• ระดับความรุนแรงมาก (Severe): เด็กไม่ยอมกลืนอาหารหรือน้ำเลย และมีน้ำลายไหลออกจากมุมปากตลอดเวลา (Drooling) เนื่องจากไม่สามารถกลืนน้ำลายตัวเองได้ อาจพบสัญญาณของภาวะขาดน้ำระดับปานกลางถึงรุนแรง เช่น ปากแห้งสนิท เบ้าตาลึก ปัสสาวะออกน้อยลงมาก และซึมลง

ข้อควรระวังทางคลินิก: หากพบผู้ป่วยเด็กที่มีอาการกลืนลำบากระดับรุนแรง ร่วมกับมีน้ำลายไหลยืด พูดเสียงอู้อี้เหมือนมีของร้อนอยู่ในปาก (Hot potato voice) หายใจเสียงดัง (Stridor) หรือต้องนั่งโน้มตัวไปข้างหน้าและเชิดคางขึ้นเพื่อช่วยหายใจ (Tripod position) ต้องพึงระวังภาวะอุดกั้นทางเดินหายใจส่วนบนเฉียบพลัน เช่น ฝีรอบต่อมทอนซิล (Peritonsillar abscess) หรือฝาปิดกล่องเสียงอักเสบเฉียบพลัน (Acute epiglottitis) ซึ่งถือเป็นภาวะฉุกเฉินทางกุมารเวชศาสตร์ที่ต้องได้รับการดูแลรักษาในโรงพยาบาลโดยทันที