เมื่อลูกน้อยท้องเสีย อาเจียนไม่หยุด: ทำความเข้าใจภาวะอาหารเป็นพิษเฉียบพลันและการรับมืออย่างถูกวิธี
หมอมักพบคุณพ่อคุณแม่หลายท่านอุ้มลูกน้อยเข้ามาที่แผนกฉุกเฉินหรือแผนกกุมารเวชด้วยสีหน้าวิตกกังวลเมื่อกลางดึก หลังจากลูกมีอาการถ่ายเหลวเป็นน้ำและอาเจียนติดต่อกันหลายรอบในเวลาไม่กี่ชั่วโมง สถานการณ์เช่นนี้สร้างความตกใจและรับมือได้ยากเสมอ โดยเฉพาะเมื่อไม่แน่ใจว่าเกิดจากอะไร และควรให้ลูกดื่มหรือทานอะไรเพื่อบรรเทาอาการ
อาการถ่ายท้องระส่ำระสายร่วมกับอาเจียนอย่างกะทันหันในเด็กและผู้ใหญ่ ส่วนใหญ่มักมีสาเหตุมาจากภาวะ อาหารเป็นพิษเฉียบพลัน หรือการติดเชื้อในระบบทางเดินอาหาร ซึ่งหากได้รับการดูแลเบื้องต้นที่ถูกต้องจะช่วยป้องกันภาวะแทรกซ้อนที่อันตรายที่สุดอย่างภาวะขาดน้ำได้อย่างมีประสิทธิภาพ
สาเหตุและเชื้อโรคที่พบบ่อยในภาวะอาหารเป็นพิษเฉียบพลัน
ภาวะลำไส้อักเสบติดเชื้อและอาหารเป็นพิษเกิดจากการรับประทานอาหาร หรือน้ำดื่มที่มีการปนเปื้อนของเชื้อโรคหรือสารพิษที่เชื้อโรคสร้างขึ้น เชื้อก่อโรคที่พบได้บ่อยในเวชปฏิบัติ ได้แก่
- เชื้อแบคทีเรียซาลโมเนลลา (Salmonella): มักพบในเนื้อสัตว์ดิบ ไข่ดิบ นมที่ไม่ได้ผ่านการพาสเจอร์ไรส์ หรืออาหารที่ปรุงไม่สุกดี เชื้อชนิดนี้สามารถรุกรานผนังลำไส้ ทำให้เกิดไข้ ปวดเกร็งท้อง ถ่ายเป็นน้ำ หรืออาจถ่ายเป็นมูกเลือด
- เชื้อแบคทีเรียวิบริโอ (Vibrio parahaemolyticus): มักปนเปื้อนอยู่ในอาหารทะเลดิบหรือปรุงไม่สุก เช่น กุ้ง หอย ปู ปลา เชื้อนี้เจริญเติบโตได้ดีในน้ำเค็ม ทำให้เกิดอาการปวดท้องเกร็ง ท้องเสียอย่างรุนแรง และอาเจียนหลังจากรับประทานอาหารปนเปื้อนเพียงไม่กี่ชั่วโมง
- เชื้อแบคทีเรียอีโคไล (E. coli) และสแตฟิโลคอคคัส (Staphylococcus aureus): เชื้อสแตฟิโลคอคคัสมักสร้างสารพิษ (Toxin) ไว้ในอาหารที่ตั้งทิ้งไว้ในอุณหภูมิห้อง เมื่อรับประทานเข้าไปจะทำให้เกิดอาการอาเจียนอย่างรุนแรงและรวดเร็วภายใน 1-6 ชั่วโมง
- เชื้อไวรัส (Rotavirus และ Norovirus): เป็นสาเหตุยอดฮิตของภาวะลำไส้อักเสบในเด็กเล็ก ทำให้มีอาการไข้ อาเจียน นำมาก่อน แล้วตามด้วยการถ่ายเหลวเป็นน้ำปริมาณมาก
อาการสำคัญของลำไส้อักเสบ และสัญญาณภาวะขาดน้ำเฉียบพลันที่ต้องระวัง
เมื่อระบบทางเดินอาหารเกิดการอักเสบ ร่างกายจะพยายามขับเชื้อโรคและสารพิษออกผ่านการอาเจียนและการถ่ายอุจจาระ ส่งผลให้เกิดอาการหลัก ได้แก่ ปวดเกร็งท้อง คลื่นไส้ อาเจียน มีไข้ และถ่ายอุจจาระเหลวเป็นน้ำหลายครั้ง สิ่งที่หมอเน้นย้ำให้สังเกตอย่างใกล้ชิดไม่ใช่เพียงจำนวนครั้งของการถ่าย แต่คือ ภาวะขาดน้ำเฉียบพลัน ซึ่งเป็นภาวะแทรกซ้อนที่อันตรายถึงชีวิตได้
ระดับของภาวะขาดน้ำที่สังเกตได้ง่าย:
- ภาวะขาดน้ำน้อยถึงปานกลาง: ผู้ป่วยหรือลูกน้อยจะมีอาการริมฝีปากแห้ง ปากแห้ง คอแห้ง ร้องไห้แล้วน้ำตาน้อยลงกว่าปกติ ปัสสาวะน้อยลง (สังเกตจากผ้าอ้อมที่แห้งนานเกิน 4-6 ชั่วโมง) เด็กอาจมีอาการงอแง กระซับกระส่าย หรือซึมลงเล็กน้อย
- ภาวะขาดน้ำรุนแรง: ตาโหลบุ๋มอย่างเห็นได้ชัด กระหม่อมบุ๋ม (ในทารก) ผิวหนังแห้งย่นเมื่อดึงขึ้นมาแล้วคืนตัวช้า ปลายมือปลายเท้าเย็น ซึมมาก ไม่ค่อยตอบสนอง ชีพจรเต้นเร็ว ปัสสาวะไม่ออกเลยนานกว่า 6-8 ชั่วโมง หรือซึมจนไม่ยอมดื่มน้ำ หากพบอาการในกลุ่มนี้ถือเป็นภาวะฉุกเฉินทางเวชศาสตร์
การปฐมพยาบาลและดูแลเบื้องต้นที่บ้านอย่างถูกวิธี
เป้าหมายหลักของการดูแลผู้ป่วย อาหารเป็นพิษเฉียบพลัน คือการชดเชยน้ำและเกลือแร่ที่สูญเสียไป เพื่อรอให้ร่างกายขับเชื้อโรคออกและฟื้นฟูเยื่อบุลำไส้ โดยมีหลักปฏิบัติที่ถูกต้องดังนี้
1. การจิบผงชดเชยเกลือแร่ (ORS) อย่างถูกวิธี
เลือกใช้ผงเกลือแร่สำหรับท้องเสีย (ORS - Oral Rehydration Salts) เท่านั้น ไม่ควรใช้เครื่องดื่มชูกำลังหรือเกลือแร่สำหรับผู้เสียเหงื่อจากการออกกำลังกาย เนื่องจากมีความเข้มข้นของน้ำตาลสูงเกินไป ซึ่งจะยิ่งดึงน้ำเข้ามาในลำไส้และทำให้ท้องเสียรุนแรงขึ้น
เทคนิคการให้เกลือแร่: หากผู้ป่วยมีอาการอาเจียนร่วมด้วย ห้ามกดดันให้ดื่มทีละมากๆ ให้ใช้เทคนิค "จิบทีละน้อยแต่บ่อยๆ" โดยใช้ช้อนป้อนครั้งละ 1-2 ช้อนชา หรือจิบจากแก้วเล็กๆ ทุก 5-10 นาที หากดื่มเร็วเกินไป กระเพาะอาหารจะขยายตัวและกระตุ้นให้เกิดการอาเจียนซ้ำ
2. การดูแลเรื่องอาหารและการรับประทาน
ไม่จำเป็นต้องอดอาหาร แต่ควรงดอาหารรสจัด อาหารมัน และอาหารที่มีกากใยสูง ในเด็กทารกที่ดื่มนมแม่ สามารถให้ดื่มนมแม่ต่อไปได้ตามปกติเพราะมีภูมิคุ้มกัน ส่วนเด็กที่ดื่มนมชง สามารถให้ดื่มนมเดิมได้ หากพบว่ามีอาการท้องอืดหรือถ่ายเหลวมากขึ้นหลังดื่มนม อาจพิจารณาผสมนมให้เจือจางลง หรือปรับเป็นนมสูตรปราศจากน้ำตาลแลกโทส (Lactose-free) ชั่วคราวภายใต้คำแนะนำของแพทย์
3. ข้อควรระวังเรื่องการใช้ยา
blockquote>ข้อห้ามสำคัญ: ไม่ควรซื้อยาหยุดถ่าย (Anti-diarrheal agents) เช่น Loperamide มาทานเอง โดยเฉพาะในเด็กเล็ก เพราะยาจะไปยับยั้งการเคลื่อนตัวของลำไส้ ทำให้เชื้อโรคและสารพิษถูกกักเก็บไว้ในร่างกาย จนเกิดอาการท้องอืด ลำไส้เน่า หรือติดเชื้อในกระแสเลือดได้
สำหรับยาปฏิชีวนะหรือยาฆ่าเชื้อ ไม่มีความจำเป็นต้องใช้ในผู้ป่วยทุกราย ส่วนใหญ่การติดเชื้อไวรัสหรือสารพิษจากแบคทีเรียจะหายได้เอง การใช้ยาฆ่าเชื้อโดยไม่จำเป็นอาจทำให้เกิดภาวะดื้อยา หรือทำลายจุลินทรีย์ชนิดดีในลำไส้ ควรใช้เฉพาะกรณีที่แพทย์ตรวจพบการติดเชื้อแบคทีเรียที่รุนแรงเท่านั้น
สัญญาณอันตรายที่ต้องรีบพามาพบแพทย์โดยเร็ว
หากดูแลเบื้องต้นแล้วอาการไม่ดีขึ้น หรือพบสัญญาณเตือนภัยดังต่อไปนี้ ให้รีบนำผู้ป่วยมาพบแพทย์ทันที
- มีภาวะขาดน้ำรุนแรง เช่น ซึมมาก ไม่เล่น ไม่สบตา ปลายมือปลายเท้าเย็น ปัสสาวะไม่ออกเกิน 6-8 ชั่วโมง
- อาเจียนรุนแรงทุกครั้งที่ทานอาหารหรือดื่มน้ำ จนไม่สามารถจิบผงเกลือแร่ ORS ได้เลย
- อุจจาระมีมูกปนเลือด หรือมีสีดำคล้ายเฉาก๊วย
- มีไข้สูงลอย หรือปวดท้องเกร็งรุนแรง ปวดตลอดเวลา หรือเจ็บเฉพาะจุด (เช่น บริเวณท้องน้อยด้านขวา)
- ผู้ป่วยเป็นทารกอายุน้อยกว่า 6 เดือน หรือผู้สูงอายุที่มีโรคประจำตัว
- อาการท้องเสียไม่ดีขึ้นหลังจากผ่านไป 2-3 วัน
ภาวะอาหารเป็นพิษเฉียบพลันแม้อาจดูน่าตกใจ แต่หากเข้าใจหลักการทดแทนน้ำและเกลือแร่ คอยสังเกตสัญญาณขาดน้ำ และหลีกเลี่ยงการใช้ยาที่ไม่เหมาะสม ผู้ป่วยส่วนใหญ่จะสามารถฟื้นตัวกลับมาแข็งแรงได้อย่างปลอดภัยในเวลาอันรวดเร็ว
