เจาะลึกวัคซีนไวรัสตับอักเสบเอ ก่อนฉีดต้องรู้อะไรบ้าง ราคาเท่าไหร่ อาการข้างเคียง และกลุ่มเสี่ยง

ทำไมต้องตับและภัยมืดจากไวรัสตับอักเสบเอ

โรคไวรัสตับอักเสบเอ (Hepatitis A) เป็นโรคติดเชื้อไวรัสที่สร้างความเสียหายโดยตรงต่อตับ ซึ่งตับถือเป็นอวัยวะที่มีความสำคัญสูงสุดแห่งหนึ่งของร่างกาย ทำหน้าที่ในการเผาผลาญสารอาหาร ขจัดสารพิษ และสร้างโปรตีนที่จำเป็นต่อการแข็งตัวของเลือด เมื่อเชื้อไวรัสเข้าสู่ร่างกาย จะเข้าไปโจมตีเซลล์ตับจนเกิดการอักเสบ บวม และอาจนำไปสู่ภาวะตับวายเฉียบพลันได้ แม้ในผู้ใหญ่บางรายโรคอาจหายได้เอง แต่ในกลุ่มผู้สูงอายุหรือผู้ที่มีโรคประจำตัวเกี่ยวกับตับอยู่แล้ว โรคนี้อาจมีความรุนแรงถึงขั้นเสียชีวิตได้ การป้องกันด้วยวัคซีนจึงเป็นมาตรการทางการแพทย์ที่มีประสิทธิภาพสูงสุดในการตัดวงจรการแพร่ระบาด

สาเหตุและกลไกการเกิดโรคไวรัสตับอักเสบเอ

เชื้อไวรัสอักเสบเอ (Hepatitis A Virus - HAV) จัดอยู่ในกลุ่ม Picornaviridae เป็นไวรัสที่มีความทนทานต่อสภาพแวดล้อมค่อนข้างสูง สามารถมีชีวิตอยู่บนพื้นผิวหรือในน้ำได้เป็นเวลานาน

ช่องทางการติดต่อและการแพร่เชื้อ

โรคนี้ติดต่อผ่านทางระบบทางเดินอาหารเป็นหลัก (Fecal-Oral Route) ผ่านการรับประทานอาหารหรือน้ำดื่มที่มีการปนเปื้อนอุจจาระของผู้ติดเชื้อ ซึ่งมักเกิดขึ้นในกรณีดังต่อไปนี้

• การรับประทานอาหารสุกๆ ดิบๆ เช่น หอยนางรมหรืออาหารทะเลที่มาจากแหล่งน้ำปนเปื้อน
• การดื่มน้ำแข็งหรือน้ำดื่มที่ไม่สะอาด ได้รับเชื้อโรคปะปน
• การสัมผัสใกล้ชิดหรือการดูแลผู้ป่วยที่เป็นโรคไวรัสตับอักเสบเอโดยไม่ระมัดระวังเรื่องสุขอนามัย
• การมีเพศสัมพันธ์ที่ไม่ป้องกันกับผู้ติดเชื้อ

อาการของโรคและระยะเวลาการดำเนินโรค

หลังจากได้รับเชื้อไวรัสเข้าสู่ร่างกาย จะมีระยะฟักตัวประมาณ 15 ถึง 50 วัน (เฉลี่ยประมาณ 28 วัน) ก่อนที่จะเริ่มปรากฏอาการ โดยความรุนแรงของอาการจะขึ้นอยู่กับอายุของผู้ป่วย เด็กเล็กอายุต่ำกว่า 6 ปีที่ติดืเชื้อส่วนใหญ่จะไม่มีอาการแสดงออก แต่สามารถเป็นพาหะแพร่เชื้อได้ ในขณะที่เด็กโตและผู้ใหญ่จะมีอาการที่ชัดเจน

อาการในระยะเริ่มแรก

ผู้ป่วยจะมีอาการคล้ายกับเป็นไข้หวัดใหญ่หรือโรคติดเชื้อทางเดินอาหารทั่วไป ได้แก่ มีไข้ต่ำๆ อ่อนเพลียอย่างรุนแรง เบื่ออาหาร คลื่นไส้ อาเจียน และปวดบริเวณชายโครงด้านขวา (ตำแหน่งของตับ)

อาการเด่นชัดและระยะดีซ่าน

เมื่อผ่านไปประมาณสัปดาห์แรก ผู้ป่วยจะมีอาการตัวเหลือง ตาเหลือง (Jaundice) ปัสสาวะมีสีเข้มจัดเหมือนชาเขียวเข้มหรือโค้ก และอุจจาระมีสีซีด เนื่องจากท่อน้ำดีถูกกดทับจากภาวะตับอักเสบ ทำให้ไม่สามารถขับน้ำดีลงสู่ลำไส้ได้ตามปกติ ในระยะนี้อาการอ่อนเพลียจะยังคงอยู่

ระยะฟื้นตัว

อาการตัวเหลืองและอาการทางร่างกายอื่นๆ จะค่อยๆ ดีขึ้นและหายเป็นปกติภายใน 2 ถึง 3 เดือน โดยผู้ป่วยส่วนใหญ่จะหายขาดและมีภูมิคุ้มกันไปตลอดชีวิต ไม่กลับมาเป็นซ้ำอีก

สัญญาณเตือนอันตรายที่ต้องพบแพทย์ทันที

แม้โรคไวรัสตับอักเสบเอส่วนใหญ่จะหายได้เอง แต่ในบางรายอาจเกิดภาวะแทรกซ้อนรุนแรงที่เรียกว่า ภาวะตับวายเฉียบพลัน (Fulminant Hepatic Failure) ซึ่งเป็นภาวะฉุกเฉินทางการแพทย์ ผู้ป่วยต้องสังเกตอาการเตือนอันตรายดังต่อไปนี้อย่างใกล้ชิด

• ซึมลง สับสน พูดจาไม่รู้เรื่อง หรือหมดสติ ซึ่งเป็นสัญญาณของโรคทางสมองจากตับ (Hepatic Encephalopathy)
• อาเจียนติดต่อกันหลายครั้ง ไม่สามารถรับประทานอาหารหรือน้ำได้เลย
• มีเลือดออกผิดปกติ เช่น เลือดกำเดาไหลไม่หยุด เลือดออกตามไรฟัน หรือมีจ้ำเลือดตามผิวหนัง
• ท้องโตขึ้นอย่างรวดเร็วจากภาวะมีน้ำในช่องท้อง
• ปัสสาวะไม่ออกหรือปัสสาวะน้อยมาก แสดงถึงภาวะไตวายร่วมด้วย

วิธีตรวจวินิจฉัยทางการแพทย์

เมื่อมาพบแพทย์ด้วยอาการสงสัยโรคตับอักเสบ แพทย์จะดำเนินการวินิจฉัยผ่านขั้นตอนมาตรฐานทางการแพทย์

• การซักประวัติและตรวจร่างกาย: ประเมินประวัติการรับประทานอาหาร การเดินทาง และการตรวจคลำตับเพื่อดูว่ามีอาการโตหรือเจ็บหรือไม่
• การตรวจเลือดทางห้องปฏิบัติการ (Liver Function Tests): เพื่อดูระดับเอนไซม์ตับ (AST และ ALT) และระดับบิลิรูบิน (Bilirubin)
• การตรวจหาภูมิตัวจำเพาะ (Anti-HAV IgM): เพื่อยืนยันว่าเป็นการติดเชื้อไวรัสตับอักเสบเอในระยะเฉียบพลัน

วิธีดูแลรักษาและการปฏิบัติตัวที่ถูกต้อง

ในปัจจุบันยังไม่มี ยาต้านไวรัสเฉพาะสำหรับไวรัสตับอักเสบเอ การรักษาจึงเป็นการรักษาตามอาการและการประคับประคองเพื่อให้ร่างกายสร้างภูมิคุ้มกันขึ้นมาจัดการกับเชื้อโรคด้วยตัวเอง

• การพักผ่อนอย่างเต็มที่: งดการออกกำลังกายหรือกิจกรรมที่ใช้แรงมากในระยะที่มีอาการอักเสบเฉียบพลัน
• การรับประทานอาหาร: เน้นอาหารอ่อนย่อยง่าย รสจืด หลีกเลี่ยงอาหารไขมันสูงและอาหารที่มีส่วนผสมของแอลกอฮอล์อย่างเด็ดขาด เนื่องจากแอลกอฮอล์จะเพิ่มภาระการทำงานให้แก่ตับ
• การใช้ยา: แพทย์อาจพิจารณาให้ยาแก้คลื่นไส้หรือลดไข้ตามความเหมาะสม และ **ห้าม** ซื้อยาชุด ยาปฏิชีวนะ หรือสมุนไพรบำรุงตับมารับประทานเอง เพราะอาจทำให้ตับได้รับความเสียหายหนักขึ้นจากพิษของยา (Drug-induced Liver Injury)

วัคซีนไวรัสตับอักเสบเอ เกราะป้องกันที่มีประสิทธิภาพสูง

การฉีดวัคซีนป้องกันไวรัสตับอักเสบเอถือเป็นวิธีที่ดีที่สุดในการสร้างภูมิคุ้มกันระยะยาว วัคซีนนี้ผลิตจากเชื้อตาย (Inactivated Vaccine) จึงมีความปลอดภัยสูงมากและไม่ก่อให้เกิดโรค

ใครบ้างที่ควรได้รับวัคซีนนี้

• เด็กที่มีอายุตั้งแต่ 1 ปีขึ้นไป (เนื่องจากเป็นวัคซีนเสริมที่สามารถเริ่มฉีดได้ในช่วงวัยนี้)
• ผู้ใหญ่ที่ไม่มีภูมิคุ้มกันและต้องเดินทางไปยังพื้นที่ที่มีการระบาดของโรค
• ผู้ป่วยที่มีโรคตับเรื้อรัง เช่น โรคตับอักเสบบีเรื้อรัง หรือโรคตับจากไขมันพอกตับ เพื่อป้องกันไม่ให้เกิดภาวะตับอักเสบซ้ำซ้อน
• ผู้ประกอบอาชีพที่สัมผัสกับอาหาร น้ำดื่ม หรือน้ำเสีย เช่น พนักงานปรุงอาหาร บุคลากรทางการแพทย์

กำหนดการฉีดวัคซีนและราคาโดยประมาณ

วัคซีนไวรัสตับอักเสบเอนั้นจะต้องฉีดทั้งหมด 2 เข็ม

• เข็มแรก: ฉีดตามวันที่กำหนด
• เข็มที่สอง (กระตุ้น): ฉีดห่างจากเข็มแรกประมาณ 6 ถึง 12 เดือน เพื่อให้ร่างกายสร้างระดับภูมิตับที่สูงและอยู่ได้ยาวนานตลอดชีวิต
• ราคาวัคซีน: โดยทั่วไปจะมีราคาตั้งแต่ 800 ถึง 1,800 บาทต่อเข็ม ขึ้นอยู่กับสถานพยาบาล (โรงพยาบาลรัฐหรือเอกชน) และยี่ห้อของวัคซีน

ข้อควรระวังสำคัญและผู้ที่ไม่ควรฉีดวัคซีน

แม้ว่าวัคซีนไวรัสตับอักเสบเอจะมีความปลอดภัยสูง แต่มีข้อควรระวังทางการแพทย์ที่ต้องพิจารณาก่อนเข้ารับการฉีด

• ผู้ที่มีประวัติแพ้รุนแรง (Anaphylaxis) ต่อส่วนประกอบใดๆ ของวัคซีนในเข็มก่อนหน้า ห้ามรับการฉีดซ้ำเด็ดขาด
• ผู้ที่มีไข้สูงเฉียบพลัน ควรอาการทุเลาลงก่อนจึงค่อยมารับวัคซีน
• หญิงตั้งครรภ์หรือหญิงให้นมบุตร แม้จะยังไม่มีรายงานว่าวัคซีนก่อให้เกิดอันตราย แต่แพทย์จะพิจารณาความจำเป็นเป็นรายบุคคล

อาการแพ้และผลข้างเคียงที่พบบ่อยหลังฉีดวัคซีน

ผลข้างเคียงส่วนใหญ่จากวัคซีนนี้มักมีความรุนแรงน้อยและหายได้เองภายใน 1 ถึง 2 วัน

• อาการเฉพาะที่: อาการปวด บวม แดง หรือเป็นไตแข็งเล็กน้อยบริเวณตำแหน่งที่ฉีด
• อาการทั่วๆ ไป: มีไข้ต่ำ ปวดศีรษะ อ่อนเพลีย หรือปวดเมื่อยกล้ามเนื้อ ซึ่งสามารถรับประทานยาพาราเซตามอลเพื่อบรรเทาอาการได้
• อาการแพ้รุนแรง: เช่น มีผื่นลมพิษ หายใจลำบาก หน้าบวม ริมฝีปากบวม ซึ่งพบได้น้อยมาก (ประมาณ 1 ในล้านโดส) หากเกิดขึ้นต้องไปพบแพทย์ทันที

วิธีปฏิบัติเพื่อป้องกันการติดเชื้อไวรัสตับอักเสบเอในชีวิตประจำวัน

นอกจากการฉีดวัคซีนแล้ว การดูแลสุขอนามัยส่วนบุคคลเป็นกุญแจสำคัญในการป้องกันโรค

• ล้างมือให้สะอาดด้วยสบู่และน้ำ หรือเจลแอลกอฮอล์ทุกครั้งก่อนรับประทานอาหารและหลังเข้าห้องน้ำ
• รับประทานอาหารที่ปรุงสุกใหม่ด้วยความร้อน และดื่มน้ำสะอาด น้ำที่ผ่านการต้มสุก หรือน้ำดื่มบรรจุขวดที่ได้มาตรฐาน
• หลีกเลี่ยงการใช้อุปกรณ์รับประทานอาหารร่วมกับผู้อื่นในยามที่มีการระบาดของโรค