ทำไมต้องภูมิคุ้มกันในเด็กวัยแรกเกิดถึงห้าขวบ
ในช่วงวัยแรกเกิดจนถึงห้าปี ระบบภูมิคุ้มกันของเด็กยังพัฒนาไม่เต็มที่ ทำให้มีความเสี่ยงสูงต่อการติดเชื้อโรคติดต่ออันตรายต่างๆ ที่อาจส่งผลกระทบต่อพัฒนาการและการเจริญเติบโต การสร้างเสริมภูมิคุ้มกันด้วยวัคซีนจึงเป็นมาตรการทางการแพทย์ที่มีประสิทธิภาพสูงสุดในการป้องกันโรค ลดความรุนแรงของอาการ และลดอัตราการเสียชีวิตจากโรคติดเชื้อ นอกจากนี้การได้รับวัคซีนตามกำหนดอัปเดตล่าสุดยังช่วยสร้างภูมิคุ้มกันหมู่ (Herd Immunity) ในสังคม ปกป้องเด็กเล็กที่ไม่สามารถรับวัคซีนบางชนิดได้อีกด้วย
กลไกการทำงานของวัคซีนและการสร้างภูมิคุ้มกันในร่างกายเด็ก
วัคซีนประกอบด้วยเชื้อโรคที่ถูกทำให้ตาย หรือเชื้อที่ถูกฤทธิ์ให้อ่อนกำลังลง รวมถึงชิ้นส่วนโปรตีนหรือสารพันธุกรรมของเชื้อโรค เมื่อฉีดเข้าสู่ร่างกายของเด็ก ระบบภูมิคุ้มกันจะจดจำสิ่งแปลกปลอมเหล่านี้และกระตุ้นให้ร่างกายสร้างภูมิคุ้มกันเฉพาะเจาะจง (Antibodies) ขึ้นมา โดยไม่ทำให้เกิดโรค เมื่อเด็กได้รับเชื้อโรคจริงๆ ในอนาคต เม็ดเลือดขาวและภูมิคุ้มกันที่ถูกสร้างไว้จะสามารถทำลายเชื้อโรคได้อย่างรวดเร็วก่อนที่โรคจะแสดงอาการรุนแรง
ตารางวัคซีนจำเป็นสำหรับเด็กแรกเกิดถึงห้าขวบอัปเดตล่าสุด
การบริหารวัคซีนตามช่วงอายุมีความสำคัญอย่างยิ่ง เนื่องจากโรคบางชนิดมีความอันตรายสูงสุดในทารกแรกเกิด ต่อไปนี้คือรายการวัคซีนพื้นฐานและวัคซีนเสริมความคุ้มครองที่กุมารแพทย์แนะนำ
- วัคซีนแรกเกิด (อายุ 0 วัน): วัคซีนบีซีจี (BCG Vaccine) ป้องกันวัณโรค และวัคซีนตับอักเสบบี (Hepatitis B Vaccine) เข็มที่หนึ่ง
- วัคซีนอายุ 2 เดือน: วัคซีนคอตีบ บาดทะยัก ไอกรน (DTP), วัคซีนโปลิโอชนิดฉีด (IPV), วัคซีนฮิป (Hib), วัคซีนตับอักเสบบีเข็มที่สอง, วัคซีนโรตา (Rotavirus) ป้องกันท้องร่วงรุนแรง และวัคซีนนิวโมค็อกคัส (PCV) ป้องกันปอดอักเสบและติดเชื้อในกระแสเลือด
- วัคซีนอายุ 4 เดือน: วัคซีน DTP, IPV, Hib เข็มที่สอง, วัคซีนโรตาเข็มที่สอง และวัคซีนนิวโมค็อกคัส (PCV) เข็มที่สอง
- วัคซีนอายุ 6 เดือน: วัคซีน DTP, IPV, Hib เข็มที่สาม, วัคซีนตับอักเสบบีเข็มที่สาม, วัคซีนโรตาเข็มที่สาม (ขึ้นอยู่กับชนิดของวัคซีน) และวัคซีนไข้หวัดใหญ่ (Influenza Vaccine) เข็มแรก (ฉีดปีละครั้งต่อเนื่อง)
- วัคซีนอายุ 9 ถึง 12 เดือน: วัคซีนหัด คางทูม หัดเยอรมัน (MMR) เข็มที่หนึ่ง, วัคซีนไข้สมองอักเสบเจอี (JE) และวัคซีนอีสุกอีใส (Varicella) เข็มที่หนึ่ง
- วัคซีนอายุ 1 ปีครึ่งถึง 2 ปีครึ่ง: วัคซีนกระตุ้น DTP, Hib, MMR เข็มที่สอง, วัคซีนโปลิโอชนิดหยอดหรือฉีด (OPV/IPV) และวัคซีนอีสุกอีใสเข็มที่สอง
- วัคซีนอายุ 4 ถึง 6 ขวบ: วัคซีนกระตุ้น DTP และวัคซีนโปลิโอ เพื่อเตรียมความพร้อมก่อนเข้าสู่โรงเรียน
อาการข้างเคียงที่อาจเกิดขึ้นหลังฉีดวัคซีนและการดูแลเบื้องต้น
หลังการรับวัคซีน เด็กอาจมีอาการข้างเคียงเฉพาะที่หรืออาการทั่วๆ ไป ซึ่งเป็นปฏิกิริยาปกติของร่างกายในการสร้างภูมิคุ้มกัน อาการที่พบได้บ่อย ได้แก่
- มีอาการบวม แดง เจ็บ หรือเป็นไตแข็งเล็กน้อยบริเวณที่ฉีดวัคซีน
- มีไข้ต่ำๆ โดยทั่วไปมักเกิดขึ้นภายในยี่สิบสี่ถึงสี่สิบแปดชั่วโมงแรก
- งอแง ซึมลงเล็กน้อย หรือรับประทานนมน้อยลงชั่วคราว
สัญญาณอันตรายหลังรับวัคซีนที่ต้องมาพบแพทย์ทันที
แม้ว่าวัคซีนจะมีมาตรฐานความปลอดภัยสูงมาก แต่ในเด็กบางรายอาจมีอาการแพ้รุนแรง (Anaphylaxis) หรือผลข้างเคียงที่ต้องได้รับการรักษาทางการแพทย์อย่างเร่งด่วน ผู้ปกครองต้องสังเกตอาการ Red Flags ต่อไปนี้อย่างใกล้ชิด
- มีผื่นลมพิษกระจายทั่วตัว หน้าบวม ปากบวม หรือตาบวมอย่างรวดเร็วหลังฉีดวัคซีน
- หายใจมีเสียงวี๊ด หายใจลำบาก หายใจหอบเหนื่อย หรืออกบุ๋ม
- มีอาการชักเกร็ง หรือไข้สูงมากจนไม่ยอมตื่น
- ร้องกวนต่อเนื่องไม่หยุดนานหลายชั่วโมง (Inconsolable crying) หรือซึมมากจนปลุกไม่ตื่น
- อาเจียนพุ่งหลายครั้ง หรือมีภาวะขาดน้ำร่วมด้วย
ข้อควรระวังสำคัญและสิ่งที่ผู้ปกครองต้องปฏิบัติ
การเตรียมตัวก่อนและหลังการฉีดวัคซีนเป็นสิ่งสำคัญที่จะช่วยลดความวิตกกังวลและป้องกันภาวะแทรกซ้อน ผู้ปกครองควรแจ้งประวัติสุขภาพของเด็กให้กุมารแพทย์ทราบทุกครั้งก่อนรับวัคซีน
- แจ้งประวัติการแพ้ยา แพ้ส่วนประกอบของวัคซีน เช่น ไข่ ไก่ หรือนีโอมัยซิน
- หากเด็กกำลังป่วยเฉียบพลัน มีไข้สูง ควรเลื่อนการฉีดวัคซีนออกไปจนกว่าจะหายเป็นปกติ (ยกเว้นไข้หวัดเล็กน้อยไม่มีไข้สูงสามารถฉีดได้)
- เด็กที่มีภูมิคุ้มกันบกพร่องหรือได้รับยากดภูมิคุ้มกัน ห้ามรับวัคซีนเชื้อเป็น (Live Attenuated Vaccines) เช่น วัคซีน MMR หรือวัคซีนอีสุกอีใส
สรุปแนวทางปฏิบัติสำหรับผู้ปกครองในการสร้างภูมิคุ้มกันที่ดีที่สุด
การพาบุตรหลานมารับวัคซีนตามกำหนดนัดหมายของแพทย์อย่างเคร่งครัด คือของขวัญที่ดีที่สุดในการปกป้องสุขภาพของลูกน้อยจากโรคติดเชื้อร้ายแรง การเลือกรับวัคซีนเสริมที่ครอบคลุมจะช่วยเพิ่มเกราะป้องกันโรคให้แข็งแกร่งยิ่งขึ้น ผู้ปกครองควรใส่ใจสังเกตอาการหลังฉีด และปรึกษากุมารแพทย์เฉพาะทางเมื่อมีข้อสงสัย เพื่อให้เด็กเติบโตอย่างมีสุขภาพสมบูรณ์แข็งแรงและมีพัฒนาการที่สมวัย
