ทำไมต้องวัคซีนในเด็กแรกเกิดถึงห้าขวบและการสร้างภูมิคุ้มกัน
ในช่วงวัยแรกเกิดจนถึงอายุห้าปี ระบบภูมิคุ้มกันของเด็กยังพัฒนาไม่เต็มที่ ทำให้มีความเสี่ยงสูงต่อการติดเชื้อโรคระบาดและโรคติดเชื้อรุนแรงต่างๆ การฉีดวัคซีนตามตารางวัคซีนเด็กแรกเกิด - 5 ขวบ ฉีดตัวไหนจำเป็นสุด จึงเป็นเครื่องมือทางการแพทย์ที่มีประสิทธิภาพสูงสุดในการป้องกันโรค ลดความรุนแรงของอาการ และลดอัตราการเสียชีวิตในเด็ก วัคซีนทำหน้าที่กระตุ้นให้ร่างกายสร้างภูมิคุ้มกันเฉพาะเจาะจงต่อเชื้อโรคชนิดนั้นๆ โดยไม่ทำให้เกิดโรคจริง เปรียบเสมือนการสร้างเกราะคุ้มกันล่วงหน้าให้ลูกรักพร้อมเผชิญกับโลกภายนอก
กลไกการทำงานของวัคซีนและการสร้างภูมิคุ้มกันหมู่
วัคซีนประกอบด้วยเชื้อโรคที่ถูกทำให้ตาย อ่อนฤทธิ์ลง หรือใช้สารพันธุกรรมและโปรตีนส่วนหนึ่งของเชื้อโรค เมื่อฉีดเข้าสู่ร่างกาย ระบบภูมิคุ้มกันจะจดจำสิ่งแปลกปลอมเหล่านี้และสร้างแอนติบอดีขึ้นมา หากในอนาคตเด็กได้รับเชื้อโรคตัวจริงเข้าไปจริงๆ ร่างกายจะมีหน่วยความจำทางภูมิคุ้มกันที่พร้อมจัดการกับเชื้อโรคนั้นได้อย่างรวดเร็วกว่าปกติ นอกจากประโยชน์ส่วนบุคคลแล้ว การที่เด็กๆ ได้รับวัคซีนครบถ้วนยังช่วยสร้างภูมิคุ้มกันหมู่ในสังคม ซึ่งช่วยปกป้องทารกแรกเกิดที่ยังอายุไม่ถึงเกณฑ์รับวัคซีนและเด็กที่มีภูมิคุ้มกันบกพร่องไม่ให้ติดเชื้อโรคร้ายแรงได้อีกด้วย
ตารางวัคซีนเด็กแรกเกิดถึงห้าขวบพื้นฐานและวัคซีนเสริมที่จำเป็น
การบริหารวัคซีนในเด็กแบ่งออกเป็นวัคซีนพื้นฐานตามกระทรวงสาธารณสุขและวัคซีนเสริมที่แนะนำโดยสมาคมโรคติดเชื้อในเด็กแห่งประเทศไทย พ่อแม่ควรทำความเข้าใจและพาบุตรหลานมารับวัคซีนตามนัดหมายอย่างเคร่งครัด
ช่วงวัยแรกเกิดถึงสองเดือน
ทารกแรกคลอดจะได้รับภูมิคุ้มกันบางส่วนจากแม่ แต่จะค่อยๆ ลดลงในช่วงเดือนแรกๆ วัคซีนช่วงนี้จึงมีความสำคัญมาก
- วัคซีนบีซีจี ป้องกันโรควัณโรค ฉีดที่ผิวหนังบริเวณต้นแขน
- วัคซีนตับอักเสบบีเข็มแรก ฉีดเพื่อป้องกันโรคไวรัสตับอักเสบบีที่อาจติดต่อจากแม่หรือสิ่งแวดล้อม
- วัคซีนโรตา สำหรับหยอดเพื่อป้องกันท้องรุนแรงจากเชื้อไวรัสโรตา (วัคซีนเสริม)
ช่วงวัยสองถึงหกเดือน
ช่วงเวลานี้เป็นช่วงที่ต้องได้รับวัคซีนหลายชนิดเพื่อกระตุ้นภูมิคุ้มกันพื้นฐาน
- วัคซีนคอตีบ ไอกรน บาดยักษ์ ตับอักเสบบี และโปลิโอ ชนิดรวมเข็มที่หนึ่ง สอง และสาม
- วัคซีนฮิป ป้องกันเยื่อหุ้มสมองอักเสบจากเชื้อฮีโมฟิลิสอินฟลูเอนซาชนิดบี
- วัคซีนนิวโมค็อกคัส หรือวัคซีนไอพีวี ป้องกันโรคติดเชื้อจากแบคทีเรียที่ทำให้เกิดปอดบวมและเยื่อหุ้มสมองอักเสบ (วัคซีนเสริมที่แพทย์แนะนำอย่างยิ่ง)
- วัคซีนโรตาเข็มที่เหลือตามชนิดของวัคซีน
ช่วงวัยเก้าถึงสิบแปดเดือน
เมื่อเด็กเริ่มเติบโตและเริ่มคลานหรือเดินไปสัมผัสสิ่งแวดล้อมรอบตัว ความเสี่ยงต่อโรคติดเชื้อทางอากาศและโรคติดต่ออื่นๆ จะเพิ่มขึ้น
- วัคซีนหัด คางทูม หัดเยอรมันเข็มแรก
- วัคซีนไข้สมองอักเสบเจอีเข็มแรก
- วัคซีนอีุกสุกใส (วัคซีนเสริม)
- วัคซีนไข้หวัดใหญ่ ฉีดปีละหนึ่งครั้งเพื่อป้องกันสายพันธุ์ที่ระบาดในแต่ละปี
ช่วงวัยสองถึงห้าปี
เป็นช่วงเตรียมความพร้อมก่อนเข้าโรงเรียนและการเข้าสังคมในกลุ่มเพื่อนฝูง
- วัคซีนกระตุ้นคอตีบ ไอกรน บาดทะยัก และโปลิโอเข็มกระตุ้น
- วัคซีนหัด คางทูม หัดเยอรมันเข็มที่สอง
- วัคซีนไข้สมองอักเสบเจอีเข็มกระตุ้น
- วัคซีนอีุกสุกใสเข็มที่สอง (วัคซีนเสริม)
- วัคซีนไข้หวัดใหญ่ประจำปี
อาการข้างเคียงที่อาจเกิดขึ้นหลังการฉีดวัคซีนและการดูแลเบื้องต้น
หลังการได้รับวัคซีน เด็กอาจมีอาการข้างเคียงเล็กน้อยซึ่งเป็นกระบวนการปกติที่ร่างกายกำลังสร้างภูมิคุ้มกัน อาการเหล่านี้มักหายได้เองภายในสองถึงสามวัน
- มีไข้ต่ำ ปวด บวม แดง หรือมีก้อนแข็งเล็กน้อยบริเวณที่ฉีดวัคซีน
- เด็กอาจมีอาการงอแง ซึมเล็กน้อย หรือเบื่ออาหารชั่วคราว
สัญญาณอันตรายหลังฉีดวัคซีนที่ต้องพบแพทย์ทันที
แม้ว่าอาการแพ้อยากรุนแรงหรือภาวะแทรกซ้อนที่รุนแรงหลังฉีดวัคซีนจะพบน้อยมาก แต่พ่อแม่ต้องเฝ้าระวังอย่างใกล้ชิดในช่วงสี่สิบแปดชั่วโมงแรกหลังฉีด หากพบอาการดังต่อไปนี้ต้องพาเด็กไปพบแพทย์ทันที
- มีไข้สูงมากเกินสามสิบเก้าองศาเซลเซียส หรือไข้ไม่ยอมลด
- ร้องกวนต่อเนื่องไม่หยุดนานหลายชั่วโมง หรือมีเสียงร้องผิดปกติ
- มีผื่นขึ้นกระจายทั่วตัว หน้าบวม ปากบวม หายใจมีเสียงหวีด หรือหายใจลำบาก
- มีอาการชักเกร็ง ตัวอ่อนปวกเปียก หรือซึมมากปลุกไม่ค่อยตื่น
- อาเจียนรุนแรง หรือท้องเสียร่วมด้วย
ข้อควรระวังสำคัญและสิ่งที่ห้ามทำเด็ดขาดในการดูแลเด็กหลังรับวัคซีน
การดูแลเด็กหลังการฉีดวัคซีนต้องอาศัยความระมัดระวังเพื่อไม่ให้อาการข้างเคียงรุนแรงขึ้น
- ห้ามให้ยาแอสไพรินหรือยาไอบูโพรเฟนแก่เด็กเพื่อลดไข้หลังฉีดวัคซีนโดยเด็ดขาด ยกเว้นแต่จะมีคำสั่งจากแพทย์เฉพาะทาง เนื่องจากอาจเสี่ยงต่อการเกิดกลุ่มอาการเรย์และภาวะเลือดออกผิดปกติ
- ห้ามทำการประคบร้อนบริเวณที่ฉีดวัคซีนในช่วงสี่สิบแปดชั่วโมงแรก เพราะจะทำให้หลอดเลือดขยายตัวและอาการบวมแดงแย่ลง
- ห้ามงดนมหรืออาหารโดยไม่จำเป็น ควรให้เด็กดื่มนมและน้ำสะอาดอย่างเพียงพอเพื่อป้องกันภาวะขาดน้ำ
สรุปแนวทางปฏิบัติสำหรับพ่อแม่ในการพาบุตรหลานรับวัคซีน
การตระหนักถึงความสำคัญของตารางวัคซีนเด็กแรกเกิด - 5 ขวบ ฉีดตัวไหนจำเป็นสุด เป็นหน้าที่สำคัญของผู้ปกครองทุกคน การฉีดวัคซีนให้ครบถ้วนและตรงตามนัดหมายไม่เพียงแต่ปกป้องลูกน้อยจากโรคร้ายแรง แต่ยังสร้างรากฐานสุขภาพที่แข็งแรงในระยะยาว
- ตรวจสอบสมุดบันทึกสุขภาพและตารางนัดหมายวัคซีนของลูกอย่างสม่ำเสมอ
- ปรึกษากุมารแพทย์เกี่ยวกับวัคซีนเสริมทางเลือกที่เหมาะกับฐานะทางครอบครัวและความเสี่ยงของเด็ก
- บันทึกอาการผิดปกติหลังฉีดวัคซีนและปรึกษาแพทย์หากมีความกังวล
- ดูแลสุขอนามัยพื้นฐานควบคู่กับการรับวัคซีน เช่น การล้างมือและการรับประทานอาหารที่สะอาด
