เช็กด่วนลูกหายใจอกบุ๋ม ทารกแรกเกิดถึง 1 ขวบเสี่ยงปอดอักเสบเชื้อไวรัสตัวไหนมากที่สุด พร้อมสัญญาณวิกฤตที่พ่อแม่ต้องรู้

ลูกน้อยหายใจอกบุ๋ม สัญญาณเตือนภัยอันตรายที่พ่อแม่ต้องเฝ้าระวังอย่างใกล้ชิด

ในฐานะกุมารแพทย์และแพทย์ผู้เชี่ยวชาญด้านระบบทางเดินหายใจในเด็ก สิ่งหนึ่งที่ทำให้ผมและทีมแพทย์กังวลใจมากที่สุดเมื่อพบผู้ป่วยเด็กเล็ก คืออาการหายใจผิดปกติโดยเฉพาะอาการหายใจอกบุ๋มในทารกแรกเกิดถึงอายุ 1 ขวบ อาการเช็กด่วนลูกหายใจอกบุ๋ม ทารกแรกเกิดถึง 1 ขวบเสี่ยงปอดอักเสบเชื้อไวรัสตัวไหนมากที่สุด ถือเป็นคำถามที่ผู้ปกครองมักพาบุตรหลานมาปรึกษาที่ห้องฉุกเฉินอยู่เสมอ เนื่องจากระบบทางเดินหายใจของทารกยังพัฒนาไม่เต็มที่ กล้ามเนื้อซี่โครงและกะบังลมยังมีความยืดหยุ่นสูง เมื่อเด็กต้องใช้แรงหายใจมากกว่าปกติจากภาวะปอดอักเสบ จึงทำให้เกิดอาการบุ๋มบริเวณซี่โครง คอ หรือลิ้นปี่ ซึ่งเป็นสัญญาณบ่งบอกว่าลูกกำลังเผชิญกับภาวะหายใจลำบากขั้นวิกฤตที่ต้องได้รับการดูแลจากแพทย์โดยด่วนที่สุด

สาเหตุและเชื้อไวรัสตัวร้ายที่ทำให้ทารกเป็นปอดอักเสบ

ภาวะปอดอักเสบหรือปอดบวมในเด็กอายุต่ำกว่า 1 ขวบ ส่วนใหญ่เกิดจากการติดเชื้อไวรัสในระบบทางเดินหายใจ โดยมีไวรัสตัวสำคัญที่เป็นสาเหตุหลักและมีความรุนแรงสูง ดังนี้

• เชื้อไวรัสอาร์เอสวี (Respiratory Syncytial Virus หรือ RSV): ถือเป็นเชื้อไวรัสอันดับหนึ่งที่สร้างความกังวลใจให้กุมารแพทย์ เนื่องจากทำให้เกิดการอักเสบของหลอดลมฝอยและเนื้อเยื่อปอด ทำให้มีเสมหะเหนียวข้นจำนวนมาก เด็กทารกติดเชื้อไวรัสอาร์เอสวีจะมีอาการหายใจหอบเหนื่อยและเกิดอาการอกบุ๋มได้ง่ายมาก
• เชื้อไวรัสไข้หวัดใหญ่ (Influenza Virus): สามารถแพร่ระบาดได้ง่ายและทำให้เกิดปอดอักเสบรุนแรงในเด็กเล็ก ส่งผลให้มีไข้สูง ปวดเมื่อยตัวตามวัย และมีภาวะแทรกซ้อนทางปอดตามมา
• เชื้อไวรัสฮิวแมนเมตาพิวโนไวรัส (Human Metapneumovirus หรือ hMPV): มีอาการคล้ายคลึงกับการติดเชื้อไวรัสอาร์เอสวี ทำให้เกิดหลอดลมฝอยอักเสบและปอดอักเสบในเด็กเล็กได้บ่อยในช่วงฤดูฝนและฤดูหนาว
• เชื้อไวรัสพาราอินฟลูเอนซา (Parainfluenza Virus): มักทำให้เกิดโรคกล่องเสียงอักเสบและลามลงปอด ส่งผลให้เด็กมีอาการหายใจมีเสียงดังหวีดและหายใจอกบุ๋มร่วมด้วย

เชื้อไวรัสเหล่านี้ติดต่อกันได้ง่ายผ่านทางการสัมผัสละอองฝอยจากการไอหรือจาม และการสัมผัสพื้นผิวที่มีเชื้อโรคปนเปื้อน ก่อนจะเข้าสู่ร่างกายทางจมูกและดวงตาของเด็กทารกที่มีภูมิคุ้มกันยังทำงานได้ไม่เต็มที่

อาการแสดงและลำดับขั้นความรุนแรงของโรคปอดอักเสบในเด็ก

การสังเกตอาการของลูกน้อยในระยะเริ่มต้นจนถึงระยะวิกฤตจะช่วยให้พ่อแม่พามาพบแพทย์ได้ทันเวลา โดยสามารถแบ่งอาการออกเป็นระยะต่างๆ ดังนี้

• ระยะเริ่มต้น: เด็กจะมีอาการคล้ายหวัดทั่วไป เช่น มีน้ำใสๆ ไหล ไอเล็กน้อย จาม และมีไข้ต่ำถึงปảngกลาง บางรายอาจมีอาการซึมลงเล็กน้อยและดูดนมน้อยลงกว่าปกติ
• ระยะลุกลาม: เชื้อไวรัสเริ่มกระจายลงสู่หลอดลมฝอยและเนื้อเยื่อปอด อาการไอจะถี่และรุนแรงขึ้น หายใจเร็วผิดปกติ เด็กจะเริ่มแสดงอาการหายใจแรงจนเห็นกล้ามเนื้อหน้าอกบุ๋มลงไปเวลาหายใจเข้า
• ระยะวิกฤต: เป็นระยะที่เด็กเริ่มเหนื่อยหอบอย่างเห็นได้ชัด ปีกจมูกบานเวลาหายใจ ริมฝีปากและปลายนิ้วเริ่มมีสีเขียวคล้ำเนื่องจากร่างกายได้รับออกซิเจนไม่เพียงพอ ซึ่งเป็นภาวะฉุกเฉินทางการแพทย์

สัญญาณอันตรายขั้นวิกฤต Red Flag Symptoms ที่ต้องรีบพาไปโรงพยาบาลทันที

หากลูกน้อยของคุณมีอาการเหล่านี้ร่วมด้วย ให้รีบนำตัวส่งโรงพยาบาลที่ใกล้ที่สุดทันที เพราะอาจเป็นสัญญาณของภาวะหายใจล้มเหลว:

• หายใจแรงจนหน้าอกบุ๋ม ท้องบุ๋ม หรือซี่โครงยุบลงไปอย่างชัดเจนทุกครั้งที่หายใจเข้า
• หายใจเร็วผิดปกติ หรือมีจังหวะการหายใจหยุดเป็นช่วงๆ (Apnea)
• ริมฝีปาก เล็บมือ เล็บเท้าเปลี่ยนเป็นสีเขียวคล้ำ (Cyanosis)
• ซึมมากปลุกตื่นยาก ไม่ยอมดูดนม หรืออาเจียนพุ่งทุกครั้งที่ป้อนอาหาร
• มีไข้สูงมากโดยเฉพาะในทารกอายุต่ำกว่า 3 เดือน หรือไข้สูงที่ไม่ตอบสนองต่อยาลดไข้
• ภาวะขาดน้ำ ปัสสาวะออกน้อยลงหรือไม่มีผ้าอ้อมเปียกเลยนานเกิน 6 ชั่วโมง ร้องไห้ไม่มีน้ำตา ปากแห้ง

วิธีตรวจวินิจฉัยทางการแพทย์โดยกุมารแพทย์

เมื่อมาถึงสถานพยาบาล กุมารแพทย์จะทำการประเมินอาการและตรวจวินิจฉัยอย่างละเอียด ดังนี้

• การซักประวัติและตรวจร่างกาย: แพทย์จะซักถามระยะเวลาที่มีอาการ ประวัติการสัมผัสผู้ป่วยโรคหวัด และตรวจฟังเสียงหายใจด้วยเครื่องฟังตรวจ (Stethoscope) เพื่อประเมินเสียงผิดปกติในปอด เช่น เสียงกรอบแกรบ หรือเสียงหวีด
• การตรวจหาเชื้อไวรัสด้วยชุดตรวจสำเร็จรูป (Rapid Antigen Test): เพื่อคัดกรองหาเชื้อไวรัสเฉพาะเจาะจง เช่น เชื้อไวรัสอาร์เอสวี หรือไข้หวัดใหญ่ จากการป้ายน้ำมูกในโพรงจมูก
• การเอกซเรย์ปอด (Chest X-ray): เพื่อดูว่ามีภาวะปอดอักเสบ เนื้อปอดแฟบ หรือมีน้ำในช่องเยื่อหุ้มปอดหรือไม่
• การตรวจเลือดทางห้องปฏิบัติการ: เพื่อประเมินภาวะการติดเชื้อและระดับเกลือแร่ในร่างกาย

วิธีดูแลรักษาและการพยาบาลที่ถูกต้องตามหลักการแพทย์

การรักษาโรคปอดอักเสบจากเชื้อไวรัสในเด็กเล็กจะเน้นการรักษาตามอาการและการประคับประคองระบบทางเดินหายใจเป็นหลัก เนื่องจากยังไม่มีมียาฆ่าเชื้อไวรัสที่จำเพาะสำหรับทุกชนิด

• การให้ออกซิเจนเสริม: ในรายที่มีภาวะหายใจลำบากหรือระดับออกซิเจนในเลือดต่ำ แพทย์จะให้ออกซิเจนผ่านทางสายยางจมูกหรือหน้ากาก
• การพ่นยาขยายหลอดลมและน้ำเกลือ: เพื่อช่วยลดอาการบวมของทางเดินหายใจและช่วยให้เสมหะระบายออกได้ง่ายขึ้น
• การเคาะปอดและดูดเสมหะ: ดำเนินการโดยพยาบาลวิชาชีพเพื่อช่วยเคลียร์ทางเดินหายใจให้โล่ง
• การให้สารน้ำทางหลอดเลือดดำ: ในกรณีที่เด็กดูดนมน้อยลง มีภาวะขาดน้ำ หรือเหนื่อยหอบจนไม่สามารถกินทางปากได้

ข้อควรระวังสำคัญและสิ่งที่ห้ามทำเด็ดขาดในการดูแลเด็กป่วย

เพื่อความปลอดภัยสูงสุดของทารก มีข้อห้ามทางการแพทย์ที่ผู้ปกครองต้องปฏิบัติอย่างเคร่งครัด:

• ห้ามซื้อยาปฏิชีวนะ (ยาฆ่าเชื้อแบคทีเรีย) ให้ลูกกินเอง: เนื่องจากปอดอักเสบส่วนใหญ่เกิดจากไวรัส ยาปฏิชีวนะจึงไม่มีผลรักษาและอาจทำให้เกิดเชื้อดื้อยาได้
• ห้ามใช้ยาแอสไพรินในเด็กเด็ดขาด: การใช้ยาแอสไพรินในเด็กที่ป่วยด้วยโรคติดเชื้อไวรัสอาจเสี่ยงต่อการเกิดกลุ่มอาการเรย์ส์ซินโดรม (Rye syndrome) ซึ่งอันตรายถึงชีวิต
• การใช้ยาลดไข้พาราเซตามอล: ต้องใช้ในขนาดที่ถูกต้องตามน้ำหนักตัวเท่านั้น คือ 10 ถึง 15 มิลลิกรัมต่อน้ำหนักตัว 1 กิโลกรัม ทุก 4 ถึง 6 ชั่วโมงเมื่อมีไข้ ห้ามใช้ยาไอบูโพรเฟนในเด็กทารกอายุต่ำกว่า 6 เดือนหรือในเด็กที่มีภาวะขาดน้ำเด็ดขาด
• ห้ามให้เด็กกินยาแก้ไอหรือยาลดน้ำมูกที่กดศูนย์การไอเองโดยไม่ปรึกษาแพทย์: เพราะอาจทำให้เด็กไม่สามารถขับเสมหะออกจากปอดได้ ส่งผลให้เสมหะอุดกั้นทางเดินหายใจและมีอาการรุนแรงขึ้น

วิธีป้องกันและการเสริมสร้างภูมิคุ้มกันระยะยาว

การป้องกันการติดเชื้อไวรัสในทารกแรกเกิดถึง 1 ขวบเป็นสิ่งสำคัญที่สุด เนื่องจากระบบภูมิคุ้มกันยังไม่สมบูรณ์

• การสนับสนุนให้เลี้ยงลูกด้วยนมแม่: นมแม่มีสารภูมิคุ้มกันและแอนติบอดีที่ช่วยปกป้องทารกจากการติดเชื้อทางเดินหายใจได้อย่างมีประสิทธิภาพที่สุด
• การฉีดวัคซีนเสริมภูมิคุ้มกัน: พาเด็กรับวัคซีนพื้นฐานและวัคซีนเสริมตามคำแนะนำของกุมารแพทย์ เช่น วัคซีนป้องกันโรคไข้หวัดใหญ่ประจำปี (ฉีดได้ตั้งแต่เด็กอายุ 6 เดือนขึ้นไป) และวัคซีนป้องกันโรคไอเมธายาวหรือโรคปอดอักเสบจากแบคทีเรีย
• การรักษาสุขอนามัยส่วนบุคคล: ล้างมือให้สะอาดด้วยสบู่หรือเจลแอลกอฮอล์ก่อนสัมผัสทารก สวมหน้ากากอนามัยหากมีอาการป่วย และหลีกเลี่ยงการพาเด็กไปในสถานที่แออัดหรืออากาศถ่ายเทไม่สะดวก
• การงดสูบบุหรี่และควันบุหรี่มือสอง: ควันบุหรี่ทุกชนิดทำลายเยื่อบุทางเดินหายใจของเด็ก ทำให้ติดเชื้อไวรัสและเป็นปอดอักเสบได้ง่ายขึ้นอย่างมาก

กล่องสรุปคำแนะนำสำหรับพ่อแม่ในการสังเกตอาการลูกน้อย